Torenuurwerken in Krummhörn (Oost-Friesland)

Jaarlijks worden de lezers van Het Torenuurwerk opgeroepen tijdens hun vakantie in het (buiten)land om toch vooral op zoek te gaan naar torenuurwerken. Vorig jaar bleek tijdens mijn vakantie in Beieren, dat de meeste kerken wel, maar de daarbij horende torens niet te bezichtigen waren. Al met al een beetje onbevredigend als je tegen dichte deuren aanloopt en dus bleek een betere voorbereiding noodzakelijk.

De volgende kans deed zich onlangs voor. Als fervent liefhebber van Tsjerkepaad, bezoek ik jaarlijks een aantal in de zomer geopende kerken in Friesland. Daarnaast doet onze eigen kerkelijke gemeente, die van Schettens-Schraard-Longerhouw, ook al vanaf het begin mee aan deze unieke kerkenroute. Als contactpersoon ontving ik onlangs een uitnodiging om mee te gaan naar Oost-Friesland in Duitsland, waar sinds 2013 een soortgelijke route is. De zogenaamde 'Krummhörner Kirchturm Route' is een route langs 23 kerken in 19 dorpen in de gemeente Krummhörn.

Door het goede contact met de stichting Tsjerkepaad, kwam ik in contact met dominee Siek Postma, dominee in Jennelt. Hij is de initiatiefnemer van deze route, die jaar op jaar meer fietsende deelnemers trekt. Vanuit Friesland zijn er jaarlijks ook zo'n 15 deelnemers die (een deel van) de afstand afleggen. Dominee Postma bleek gaarne bereid om mee te werken aan mijn 'speciale missie' om de torenuurwerken van deze historische kerken te inventariseren. Die hulp was nodig, omdat de meeste kerken nog zelfstandig zijn in deze gemeente, hoe klein het dorp ook is.

De gemeente Krummhörn lijkt wel wat op Friesland: agrarisch platteland met veel kleine dorpen. En ieder dorp die weer zijn eigen middeleeuwse kerk heeft.
Zo zijn de meeste kerken uit de 13e of 14e eeuw en zijn ze zeer goed bewaard gebleven. Door de zwakke ondergrond hebben de kerken hier geen hoge toren zoals in Friesland, maar hebben ze vaak een losstaande toren met daarin de klok(ken). Op het schip van de kerk zelf zit meestal een dakruiter waarin zich een klein klokje bevind. Het uurwerk kan daardoor op twee plekken zitten; in de kerk of in de 'turm'.

Oost-Friesland was in de middeleeuwen één van de zeven Friese zeelanden en werd er zelfs Fries gesproken. Tijdens de 16e eeuw is deze buurt een populaire uitwijkplaats voor Protestantse Nederlanders. Tot in de 19e eeuw werd er in de meeste kerken hier nog Nederlands gesproken en lag de Statenbijbel op de preekstoel! Je vind in deze kerken dan ook nog vele Nederlandse grafstenen en teksten op bijvoorbeeld preekstoelen.

Tijdens mijn toch, overigens per auto, kon ik 16 van de 19 dorpen bezoeken. Doordat ds. Postma mijn bezoek aan de kerkenraden had aangekondigd wilden bijna alle kerken wel meewerken aan deze 'zoektocht'. Vaak moesten we naar bijna letterlijk ontoegankelijke ruimtes met een trap. Zo was het torenuurwerk in Woltzeten alleen toegankelijk door een luik uit het gewelf te halen, waarna we met een wankel trapje deze ruimte konden beklimmen.

Samengevat heb ik 6 Weule's aangetroffen, 2 Korfhage's, 2 Wilhelmhütte's en één smeediijzeren uurwerk aangetroffen. Bij navraag bleek bij geen van de gevraagde personen iets te weten van oudere (smeedijzeren) uurwerken. Alleen in Jennelt bleek deze dus bewaard te zijn gebleven op de zolder. De 'kirchmeister' en dominee Postma waren geïnteresseerd in mijn voorstel om het oude uurwerk weer in de kerk tentoon te stellen, nadat ze waren overtuigd van de historische waarde ervan (...).

We kunnen wel stellen dat ook in Oost-Friesland de vervangingsdrang door mechanische uurwerken sterk is geweest, waardoor op al deze plekken de oude smeedijzeren uurwerken het veld hebben moeten ruimen, die er oorspronkelijk echt wel moeten zijn geweest.
In het 'Mühlenmuseum' te Pewsum schijnen volgens een mededeling nog oude uurwerken aanwezig te zijn, maar dit museum in een oude molen bleek te zijn gesloten tijdens mijn bezoek.
Uiteraard ga ik dit nog navragen.

Dorp Bouwjaar Huidig uurwerk Toren? Bijzonderheden
Campen 13e eeuw -kerk niet bezocht- ja, los Dakruitertje op de kerk. Geen wijzerplaten te zien op foto's.
Canum 13e eeuw niets aanwezig ja, los Zowel de kerk als toren hebben geen wijzerplaat. Ook heeft de kerk geen dakruiter.
Eilsum 13e eeuw mechanisch: Weule ja, vast Toren heeft ook nog dakruiter. Wijzerplaat op de toren en in de toren een mechanisch uurwerk van J.F. Weule uit Bockenem uit 1923.
Freepsum 13e eeuw elektrisch ja, los De kerk heeft een prachtige 16e eeuwse zandstenen wijzerplaat. Aan de binnenkant van de kerk slechts een elektrisch uurwerk(je).
Greetsiel 14e eeuw mechanisch: Weule ja, los De kerk heeft een dakruiter, met daarop een wijzerplaat aan de zuidkant. In de kerk een mechanisch uurwerk van J.F. Weule uit Bockenem uit 1930. Volgens opschrift op de 'bok' in 1930 geleverd door E & H Meinen uit Pewsum.
Grimersum 13e eeuw elektrisch / Wilhelmshütte ja, los Uurwerk is elektrisch. Op de zolder is nog het oude, buiten gebruik zijnde, uurwerk van Wilhemshütte uit 1957.
Groothusen kerk 1425, toren 1225 mechanisch: Wilhelmshütte ja, vast Op de toren een dakruiter en een prachtig oude zandstenen wijzerplaat uit 1599 in de zuidkant van de toren. In de toren een uurwerk van Wilhelmshütte uit 1961.
Hamswehrum 1968 niets aanwezig ja, vast. De 15e eeuwse kerk werd in 1967 afgebroken en vervangen door een nieuwe kerk. De aangebouwde klokkentoren is waarschijnlijk nog een restant van de oude kerk. Er zitten geen wijzerplaten op.
Jennelt 13e eeuw elektrisch / Weule / smeedijzeren uurwerk ja, los Op de kerk een dakruiter met daarop een wijzerplaat. Boven de gewelven van de kerk bevind zich nog het mechanische uurwerk van J.F. Weule uit 1934? (uitzoeken).
Tevens staat hier het enigst aangetroffen smeedijzeren uurwerk in deze gemeente!
Loquard 13e eeuw Volgens eigen opgave elektrisch, echter niets gezien. ja, los Geen wijzerplaten aanwezig.
Manslagt 14e eeuw mechanisch: Weule ja, los wijzerplaat op de voorgevel van de kerk. In de kerk ook een wijzerplaat, gedateerd 1773. Op zolder van de kerk een uurwerk van J.F. Weule uit 1914.
Pewsum 14e eeuw mechanisch: Weule ja, los In de toren bevind zich het mechanische uurwerk van J.F. Weule uit 1905. Daaronder een tekstplaatje met het opschrift: 'Geliefert durch C. Meinen jr. Uhrmacher Pewsum 1905'.
Het uurwerk is in 2010 gerestaureerd, volgens een plaat op de uurwerkkast.
Pilsum 13e eeuw niets aanwezig? ja, los Oude zonnewijzer op kerkmuur. Op zowel kerk als toren geen wijzerplaat gezien.
Rysum 12e eeuw -kerk niet bezocht- ja, vast Nergens wijzerplaten te zien op foto's.
Upleward 14e eeuw Elektrisch volgens eigen opgave, niets gezien. ja, los Op de kerk en toren geen wijzerplaten gezien.
Uttum 13e eeuw mechanisch: Weule ja, vast In de toren een mechanisch uurwerk van J.F. Weule uit 1934. Op de toren een wijzerplaat.
Visquard 13e eeuw mechanisch: Korfhage ja, los In de kerk een mechanisch uurwerk van 'Ed. Korfhage u. Söhne in Buer i/Han.' Jaartal?
Op de voorgevel een zandstenen wijzerplaat uit 1598, met daarop de wapens van graaf Edzard II (adelaar) en zijn vrouw Katharina Wasa (in vieren gedeeld, 2x 3 kroontjes en 2x een leeuw)
Woltzeten 1727 mechanisch: Korfhage ja, los Dakruitertje op kerk en wijzerplaat in voorgevel.
Op de zolder een mechanisch uurwerk van 'Ed. Korfhage & Söhne, Buer Bz. Osnabrück'. Geen jaartal gezien.
Woquard 1789/1790 -kerk niet bezocht- ja, vast Aan meerdere zijden van de toren zitten wijzerplaten.

 

 

Eilsum, Weule 1923 Freepsum, wijzerplaat 16e eeuw
Greetsiel, Weule uit 1930 Grimersum, uurwerk van Wilhelmshütte uit Bockenem uit 1957
Groothusen, wijzerplaat uit 1599 Groothusen, uurwerk van Wilhelmshütte uit 1961
Jennelt, smeedijzeren uurwerk 17e eeuw? Jennelt, mechanisch uurwerk J.F. Weule, 1934?
Manslagt, wijzerplaat in de kerk met jaartal 1773 Manslagt, Weule 1914
Pewsum, Weule 1905 Uttum, Weule 1934
Visquard, zandstenen wijzerplaat uit 1598 Visquard, uurwerk van Korfhage, jaartal?
 
Woltzeten, mechanisch uurwerk Korfhage  

 

Overige Oost-Friesland.

 

Dorp Bouwjaar Huidig uurwerk Toren? Bijzonderheden
Jemgum 1900 mechanisch   zie wikipedia, een soort Weule uurwerk.
https://commons.wikimedia.org/wiki/
H.J. Meinen, Urhmachtermeister, Jemgum
Gerestauriert Herrnann Hofinga (zie foto op Wiki)