Uurwerk van Wier

Het dorp Wier bezit één van de oudste kerkeboeken van Friesland, welke loopt van 1563 tot 1623.
Nog ruim voor de Reformatie van 1580 dus en in het begin is er dus sprake van een pastoor in plaats van een predikant.

Het kleine dorpje Wier ligt vlakbij Berlikum, in de gemeente Menaldumadeel. Vanouds was hier ook Lauta State gevestigd, waar de in dit kerkeboek genoemde Goslick Hiddema toen resideerde. Goslick was gehuwd met Jel van Lauta van Aysma die dus uit het oude geslacht Lauta stamde.

Dyorre Sepkes was de kerkvoogd die het kerkeboek bijhield vanaf het jaar 1563 en in zijn ambtsperiode werd het besluit genomen tot de aanschaf van een uurwerk. Zo staat er dat Dyorre op 25 februari 1563 naar Ee (Fries: Ie) ging, vlakbij Dokkum, om een uurwerk te bezien.
Wellicht diende het uurwerk van Ee als een referentieobject, zodat de kerkvoogd eerst kon zien hoe het uurwerk eruit kwam te zien. De kans is dan ook groot dat het niet meer bestaande oude uurwerk van Ee van dezelfde maker is als die van Wier.

Grappig detail is dat de kerkvoogd nog in Berlikum moest schuilen voor het onweer en zich daar 'verdroogde'.

Klaarblijkelijk beviel het uurwerk te Ee goed, omdat op 8 juli hij samen met Goslick Hiddema naar Leeuwarden vertrok om een overeenkomst met uurwerkmaker Jan te sluiten. De totale prijs werd vastgesteld op 80 floreen, waarvan hij dadelijk 8 floreen ontving. Tijdens het verblijf werd er nog voor zes stuivers aan bier genuttigd.

Overigens werd de dag goed besteed, want ook het houtwerk dat benodigd was om een zolder te maken voor het uurwerk werd ook gelijk besteld. De 'leggers' (balken) kostten 1,5 floreen en Anne Broers bracht het hout in Wier, waarschijnlijk per schip.

De planken voor de vloer, vijftien in totaal, kostten twee goudguldens, waarbij staat vermeld dat ze met paard en wagen werden opgehaald uit Leeuwarden voor 10 stuivers.

Hierna, op 23 juli, was het de beurt aan 'Klas temmerman' om de zolder te maken in de toren. Hij deed hier met zijn knecht negen dagen over en kreeg daarvoor 4 karoli gulden betaald. Elders uit het boek blijkt dat het Klaas Ju zoon betreft, woonachtig in Berlikum. Beide dorpen liggen slechts 2,5 kilometer van elkaar verwijderd. De kost kregen de timmerlieden van kerkvoogd Dyorre, waarvoor die daags vier stuivers kreeg.

Ook op 23 juli begon Jan Hommes, hier wordt zijn patroniem voor het eerst genoemd, met het uurwerk. De eerste dag verblijft hij bij de kerkvoogd Dyorre. In totaal was hij 10 dagen in Wier, maar omdat hij met een knecht was rekende Dyorr dus twintig dagen.
Er werd speciaal een ton bier uit Franeker gehaald, wat 29 stuivers kostte. Schipper Vatse (Watse) kreeg 2 stuivers betaald voor het vervoer.

Verder kreeg Jan nog 9 stuivers betaald voor een slot op het uurwerk.

Op dezelfde dag ging kerkvoogd Dyorre wederom naar Berlikum om daar eiken te kopen voor een zolder in de toren, waarschijnlijk boven het uurwerk waar de overbrenging voor de wijzerplaten werd aangebracht.
Er werden hiervoor vijf 'delen' aangeschaft die per stuk 19 stuivers kosten, welke voor 9 stuivers vervoerd werden van Berlikum naar Wier.
Een rong, waar de hamer aan wordt vastgemaakt, werd ook gekocht voor een stuiver. Tenslotte kreeg lijnslager Jan nog 13,5 stuiver voor touw voor het uurwerk.

Op 1 augustus was het uurwerk klaar, dus inderdaad op de 10e dag, waarbij nog 12 floreen werd overhandigd aan de uurwerkmaker. Daarbij staat dat hij op Allerheiligen (1 november) nog 30 floreen kreeg.

Op 20 oktober kreeg ene Ebble 5 stuivers betaald voor het ophalen uit Leeuwarden van 'dat grot bord', waarmee waarschijnlijk de wijzerplaat wordt bedoeld.

Op 25 oktober kwam wederom Jan Hommes langs om het 'bord' op te hangen, waarbij timmerman Klaas ook nog 10 stuivers kreeg.

In de jaren erna wordt regelmatig boomolie gekocht voor een stuiver evenals 'blausmeer' ten behoeve van het uurwerk.

Op 16 maart 1568 kwam uurwerkmaker Jan, samen met zijn knecht, nog langs om het uurwerk schoon te maken. Hij kreeg hiervoor een zogenaamde 'prinsedaalder'.  Ze verbleven wederom bij kerkvoogd Diorre Sepkes.

Op 12 april 1579 krijgt de wieldraaier Cornelis Tijszoon uit Minnertsga 4 stuivers voor 'vor een uuerschijf daer het v.s. wuerverk daar toe in omgaat'.

In 1581 krijgt slotmaker Dirk Sijts uit Berlikum 17 stuivers betaald voor twee reizen naar de kerk van Wier, om het uurwerk te herstellen omdat het 'ontsteld' was. 

In 1594 krijgt de leidekker betaald voor het bevestigen van twee nieuwe wijzers. De kinderen van de overleden smid Sijbe krijgen één caroli gulden en drie stuivers voor het smeedwerk ervan.

In 1617 kreegt (uurwerkmaker?) Auke Hendriks 7 caroli gulden, omdat het uurwerk 'geramponeert' was, dat wil zeggen stuk. Waarschijnlik woonde Auke in Minnertsga en had hij het uurwerk aldaar in de werkplaats om het te herstellen.

Tot zover eerst de belangrijkste uitgaven ten behoeve van het uurwerk te Wier.
Eén van de belangrijkste vragen die opkomen is: wie is die Jan Hommes?

Het zou hier om mr. Jan kunnen gaan, die we kennen van het maken van het uurwerk van Poppenwier in 1571 en die van Roordahuizum uit 1578. Stijlvergelijk kan hier wellicht nieuw licht op doen schijnen. Volgens de bronnen komt die mr. Jan uit Sneek, wat op zich geen probleem is, omdat in het kerkeboek van Wier niet wordt vermeld waar Jan Hommes woont. Wel dat de overeenkomst met Jan Hommes te Leeuwarden werd getekend. Leeuwarden lag vanuit Wier dan ook veel dichterbij dan Sneek.

Omdat in de andere bronnen de patroniem van mr. Jan niet wordt genoemd, is de kans aanwezig dat met mr. Jan, dus Jan Hommes wordt bedoeld.  Overigens is uit andere bronnen ook nog geen enkele andere 'Jan' bekend die uurwerkmaker was.

André A. Buwalda
Schettens

bron:       'Het oudste kercke boek van het dorp Wier, 1563-1623
                    Bewerkt en uitgegeven door Simy Sevenster en Jan Post.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

Uit: 'Het oudste kercke boek van het dorp Wier, 1563-1623
Bewerkt en uitgegeven door Simy Sevenster en Jan Post.

 

uutgaeff anno 63
Wtghaf by my Dyorre Sepke zoen als korfout toe wyer in't j[aer] fan LXIII ende fer ende sestych

Item, den 25 febryuaryus gheganghen na Ie om dat wuerck*1. toe bijsen*2 ende doe fortert vier stuivers toe Belkom offer mest (omdat) dat het en grot onweder was, dat ick my daer verdrode *3.

*1. wuerck= uurwerk  *2 bijsen = bezien. *3 verdroogde, liet opdrogen.

Item, den 8e tach julyus sennen Ghoslick en ick toghen na Levert om met Jan toe verdraghen om het wrwerk (uurwerck), soe sen wy met hem fordragen dat hy sal hebben 20 floreen op dye hant daer ick hem terstont dede 8 fl. ende bytalde 6 st. toe bijer: Somme dat hy sal hebben 80 floreen.

Item, den selven dach koft fan balken toe legghers daer het wrwerck (uurwerk) solde op staen, foer 1 ½ floreen,  ende Anne Brus (Broers) bytalt 2 str. dat sy dye balken mede tus ( thius) nam(en) en (een) stuiver fan ’t schep (schip) toe brenghen ende 2 st. fan ’t ophalen.

Item, koft fyftien delen (planken) mede toe solderen (zolderen) for 2½ gholden gholden en hebben se halt met perden waghen fan Levert for 10 stuivers.

Item, bytalt 25 st, for spyker der is besyt (ge-besigd ; gebruikt) om (door) Dye Folkerts in onsse torn ende foer 3 st. deckkers ende en wagenschot fan 4 suade * foer 20 stuivers ende fer (vier) stuivers fan’t huyren.

Item, den 23 julyus is Klas temmerman kommen temmeren (timmeren) an ons solders in dye torn ende het temmert met syn knecht 9 daghen ende hem daer fan betalt fer Karles gholden ende dije kost tot mijn hus daech(s)       4 stuver.

                                                                                                  (lateris 18 fl. 16 st.)

Item, den selven dagen is Jan Hommes met het werck toe leveren ende is toe kost west tot myn hus ende den erste dach die en som ende fort 2 tot 20 daghen toe ende doe laten halen en tonne byers fan Franker for 29 str. een ½ st. fant in’t schep ( schip) te setten ende Vatse (Watse) bytalt 2 st. fan dye fracht.

Item, bytalt 9 st. for dat slot uerck daer is an dat urverck doer is (gedaan.)

Item, den 23 dach ben ick ghangen na Belkom om daer toe koppen eikken delen tot en (een) solder bofen in dye torn ende doe koft fyf fan wenneschut (weinskot, wagenschot, zwaar hout) maken ende hem bytalt for elke del 19 str. ende een str. an ronghen daer dye hammer mede vorde fast maeckt ende Jan lijnslager bytalt fertijende half str. (13½) for tou ant urverck is ende fan dye ecken delen toe halen fan Belksim (Berltsum, Berlikum) 7 st.

Item, den 1 dach aughustus is Jan fan myn hus reist ende het het werck oplevert ende hem doe daen an ghelt 12 floreen ende syn knecht schonken toe ber ghelt 14 stuivers ende noch ontfanghen nu alderhelghen 30 floreen.

Item, den 20 october Ebble bijtalt 5 str. fan dat grot bord mede toe brenghen fan Levert ende dye doirwarder syn knecht gheven 4 st. om dye grasinghe toe innen [ in marge:] fan dije burefenne.

Item, den 25 dach is Jan Hommes om dat grot bort toe hanghen ende doe forbesket (=gebruikt) 2 sparren ende foer en braspenninck spijcker gedan tot Ghoslijck ende Klas temmerman bijtalt 10 str.

Item, toe karstyt sent (gezonden) fyf fardel pont was toe Belkom om toe fordraeijen; daer fan gheven een braspennynck.

Item, Klas betaelt fan en grot bort toe hanghen.

Wtgaeff van Dijorre anno '65

Item, en str foer bomolly ( boomolie, kloksmeer) het wrverck mede toe smeren.

Wtgaeff in anno 66

Item, koft foer (voor) en stuiver bommolye om het werck mee toe smeren.

Item, en stuver om bommoly tot het uwerck (!) mede toe smeren.

1567

Item, noch en st. om bommoly het werck mede toe smeren

Int jaer LXVIII (= 68)

Item, den erste dach aggustus koft foer en stuiver boemolly dat werck mede toe smeren.

Wtghaf bij my Diorre Sepkes als mede  kerck fout fan ’t jeer ‘68

Item, den 16 dach marsy is Jan vurverker (uurwerkmaker) kommen fan Levert om ons werck schen (schoon) toe maken met en knecht ende en kramtrat ende hem bytalt en prense daler ende dye kosten tot myn hus foer beyde 8 str.  (hele post doorgehaald.)

Wtgaeff in anno ’69.

Hettes zoon 3 stuiver fan dye patrons landt op toe seghen ende en stuver an bommoly dat werck mede toe smeren.

Ontfang fan Eerntzye Hermans zoon anno ‘70

Item, soe Frans my noch fan dye anneminghe fan dat werck noch 35 st. ende een doyt.

1573

Item, noch heeft Tade Hatzes de v.s. dach tot onsent ghehalt een pont smeerkessen ende een kannetzen (kannetje) mit ooly ofte met blausmeer omt het uuyerwerck mee toe smeren toe samen voor 4 stuivers.

1574

Item, die uuerwerck maker heeft tot de arbeits in die kost gheweest om het uerwerk  schoon toe maken. Facyt:      

Item, noch bij mij Dirck v.s.  ghedaen een kleyn kanne met blausmer om het v.s. wrwerck mee toe smeren. Facyt:                       

Anno 1579

Den 7-en aprilis betalt an handen van Haytsse Rennert zn. lijndraijer toe Betgum vor soeven ende twintich pont nij tou dat pont 2½ str. om toe besigen an het vuijerverck ( uurwerk) blijkende bij quitansije gequoteert met ‘S’:                                                   2 g.gld 7 str.

Den 12-en aprilis betalt an handen van Cornelis Tijszoon wijelemaker toe Mennertscha vor een uuerschijf daer het v.s. wuerverk daar toe in omgaat. Facyt:      4 str.

Anno 1580

Ten vorschreven dage betaelt an handen van Dirck Syts zn. schlotmaker toe Belkum van ons wuerwerck schoen te maken in die kercke ende van een nijeu dubbelt schlot met tuyee schloetels an die schole daer betaelt  na vermogen den quitansije.

Gequotert met ‘Ax’                                                                          3 g.gld. 8 str.

De v.s. schlotmaker ofte sijn vent (feint) heeft tot onsent in den cost ende dranck geweest om het v.s. wuerwerck schoen toe maken, fijf dagen; compt mij van ijder dach ses stuivers maekt t’zamen.

Anno 1581

Den 24-en marcij soe heb ick Dirck Alberts noch betaelt an handen van Dirck Sijts zoen schlotmakers toe Berlicum van een rijng met een lichter to den scholedoer om den klinck met op te lijchten:                                                                                   vijf str.

Ende noch vijer str. voor een nijeu schlot tot die kercke doer ende noch acht stuijvers vor dat hij tuyee reijsen hadde gevvest bij het wijerwerck in onse v.s. kerkcke want het wat ontstelt en hadde geweest. Somma in alles den v.s. dach an die voernomde schlotmaker betaelt.                                                                                                                                           Facyt  17 str.

 

Anno 1592

Den 12-en octobris anno v.s. 92 soe heb ick Dijrck Albert zoen betaelt an handen van Haytse lijnschlager te Betgum ter cause van een stuck nieu tou daer tot sijn huis waer (was) gehalt om te nuttigen an ons uurwerck in de kercke tooren ende bij mij Dijrck daer vor betaelt:                                                                                                                        1 c.gld 8 str.

Anno 1593

Noch bij mij Dijrck Albert zoen betaelt an handen van mijn buerman Claes Wijensijt (Vincent) zoen daer ick die vornomde Claes hade wtgeleijt (voorgeschoten) vor eenige bomolie om het vuerwerck mede te smeren ende ock an den schlootmaker te Berlicum daer hij hadde verdient ande door van het v.s. vuerverck.             Vasijt t’zaemen :                                                            6 str.

Anno 1594

Den 11-en juni ten boode gesonden na Leeuwarden met den omslach van den maenden junio ende maio ende voorts een bootschap om den schilder die’t wuijrwercks gemaeckt hadde t’gene daeran ontbrack betaelt. (geen bedrag)

Den 16-en juni betaelt aen handen Thoenis Gijsbert zoen leijdecker ende burger in Leeuwarden, ter cause van decken ende repereren van den kercke voor den jaere drie ende vier ende t’negentich sampt twie nije wijsers an den toorn t’saemen ter zomme van drie ende t’zestich C.gld ende die selve sijn knechten tot drinckgelt ofte schenck:                                           30 stuivers

nae vermogen den quitantie geteekent met ‘E’.  Facit t’samen:       64 C.gld 10 str.

Den 19-en decembris betaelt aen den voormondt (voogd) van salige Sijbe smidts weeskinderen ter cause ende voor betalinge van arbeijtsloon bij Sybe v.s. an den wijsers an den toorn an ijser en de haecken gemaeckt ende vermaeckt nae sijn rekenboeck ter zomme van:1 c.gld 3 str.

Anno 1595

Den 20 en martij behandicht an de selve Claes tot boomolije an het vuyrwerck                                                                                                                                                 1½ str.

Den 17-en februarij betaelt an den lijnslager te Berlicum ter cause voor 16 faem tou tot het vuijrwerck; ijder faem 3½ str. oft daer omtrent.

Facit ter zomme                                                                                2 c. gld

Den 12-en martij betaelt an Claes smidt van ’t gene die selve gemaeckt ende verdient hadde an den vuijrwercks hamer ende ijser daer den selven hamer in weecht. Ter somma:

                                                                                                          14 str.

Anno 1596

Den 23-en novembris betaelt an Ju Claes zoon timmerman te Berlicum ter cause van reperatie an den wijser.                                                                                      1 c.gld 10 str.

Ten selven tijde betaelt an Claes Jan zoon smidt an haecken an den wyser                                       

Noch ten selven tijde betaelt an Claes Vincent zoen ter cause van de leijdeckers cost ende dranck sampt onderhoudt onder haer drie mannen ende timmerman voerschreven doen hij die wijser vast maekte met zijn twie zoenen te samen.

Anno 1600

Den 2-en november betaelt an Bartel slotmaecker te Berlicum van ’t gene hij heeft verdient an den clock ende vuijrwerck. Luijt specificatie ende quitantie hier bij vertoont met ‘G’. Ter zomme                                                                                                                      41 c.gld 16 str.

Wtgave van de selve Jare1617 tegens vorige ontfanck.

De 17e februarij 1617 aen Auke Hendrix betaelt seven carolus gulden ter cause van het uirwerck te stellen t’welck geramponeert (stuk; moedwillig vernield) waer .       7 -  0  -0                                                                        

Den 22e martij 1617 tot Jacob Pijbes gecocht 12 ellen coperdraet aen de hamer van de clock verbesicht daaraan van te huijs dragen ende copen; verdient:            0 – 10 – 0

Ende Aucke Hendrix om het wurwerck te rechte te brengen van Minnertsgae gehaelt te samen.

1621

Den 26 marties Hans slotmaker betaelt van een nieu slotel aen die door van het wickarije huis ende het slot aen die kercke doer schoon te maecken met het wuerwerck wat te verstellen; te samen 34 str                                                                                                                           1 – 14 – 0