ARTIKELS


Van Langerhove tot Longerhouw (1)
Bolwards Nieuwsblad 14 maart 1950


Longerhouw werd vroeger Langerhouw genoemd, nog eerder Langerhove. De uitgang "hou(w)" is dus de Friese vorm, die -  bij wijze van hoge uitzondering - ook als zodanig op de kaart en richtingsborden is vastgelegd (vergelijk de "Aldehou" die "Oldehove" werd).
Longerhouw is al oud en het lijkt in de loop der eeuwen weinig veranderd. Toch heeft ook dit dorpje zijn geschiedenis en is het zelfs door dichters bezongen. In een oud vergeeld boekwerk lezen we: 
"Longerhouw, onder het Dekenschap van Grandwerum, had een Pastorie van 110 goudguldens 's jaars en een Vicarisschap van 80 goudguldens. De Proost van St. Jan trok er 8 schilden".

In een beschrijving van later datum lezen we:
"Longerhouw, een klein dorpje ten Noorden der Makkumervaart op Bolsward, niet verre van de Exmorsterzijl, ten Zuiden van de rijdweg en oude vaaart naar Schraard; onder 't zelve behooren 9 stemmende plaatse."

Een oud inwoner van Longerhouw, de heer Gatse Roedema, thans te Schettens, is een minnaar der historie en weet heel wat van de oudheden van het dorpje te vertellen. Hij toonde ons ook een lijst van inwoners uit Longerhouw uit 1749. Achter de naam stond het inkomen vermeld, alsmede resp. het aantal inwonende personen boven en beneden de twaalf jaar. Waarschijnlijk vinden we van de pas genoemde 9 stemhebbende plaatsen er in terug.

De namen waren:

Naam Ink. >12 <12
Paulus Idses, welgesteld boer 500 3 -
Jetske Rimmerts, gemeen boerin 600 3 -
Pieter Jelles, welgesteld boer 2000 3 -
Luytsen Wiltjes, gering boer 500 4 4
Lolke Greults, gemeen boer 1500 2 -
Ds. Gerbr. Lantink, welgesteld predikant 5000 2 -
Meindert Watses, gering boer 250 2 4
Ont. H. Mensonides, welgesteld boer 2500 5 -
Wybren Watses, zetmeyer 500 4 -
       
Totaal:   29 8

In meer dan n opzicht is dit lijstje merkwaardig. Allereerst merken we op, dat er (behalve de predikant) slechts boeren op voorkomen. De inkomens lopen nogal uiteen, maar het hoogste bedraagt nog maar net de helft van dat van de predikant. In dit opzicht zijn de verhoudingen dus wel gewijzigd. 'Gemeen boerin' en 'gemeen boer' wil hier natuurlijk zeggen: gewone boer(in) in de betekenis van noch welgesteld, noch gering. Ook is het typisch dat de gezinnen met de kleinste inkomens het meeste kinderrijk zijn.

Longerhouw is overigens wel een typisch boerendorpje, vroeger woonden er in het geheel geen arbeiders. Hoewel het inwonergetal en ook het aantal kinderen hier niet groot was, heeft het dorp toch zijn eigen schooltje gekend. Oudere dorpsbewoners herinneren zich nog wel de laatste onderwijzer, meester de Jong. Bij herstelwerkzaamheden aan het oude schoollokaal vond men voor enige jaren nog de oude "leesplanken". Jammer, dat die verloren zijn gegaan.
Voorheen was Longerhouw slechts te bereiken langs modderwegen, maar langzamerhand werd het uit uit zijn isolement verlost. Zo werd op 14 jan. 1857 het aanleggen van de grindweg Schraard-Longerhouw aanbesteed. Modern doorgaand verkeer heeft Longerhouw echter nooit gekend en het zal dit ook wel nooit krijgen. De geschiedenis van Longerhouw is vooral kerkgeschiedenis. Een volledige rij predikanten zulen we bij een later artikel over Schettens publiceren. De enigste kerk, behorend tot de Ned. Herv. gemeente, moet de predikant n.l. delen met het nabij gelegen Schettens en hoewel de pastorie te Longerhouw staat, is in de kerk te Schettens een bord aangebracht, dat alle predikantennamen bevat, sedert de Hervorming.

Toch willen we nu alvast enige predikanten noemen. Ds. Steenwijk schreef o.a. 'n Latijns grafschrift op de zerk van Ds. Joh. Salmasius, die op 25 april 1739 na een diensttijd van 24  jaar aldaar overleed. In het begin van de 18e eeuw geraakte de Kerk in verval. Hij wordt dan genoemd "geheel verouderd en onbruikbaar". Tijdens Ds. Joh. Lantinga werd de kerk geheel vernieuwd. Waarschijnlijk werd de nieuwe kerk opgetrokken op de oude fundamenten. De inwijding geschiedde op 24 april 1757 met een leerrede over Zach. 1:16: "Ik ben tot Jeruzalem wedergekeerd met ontfermingen. Mijn huis zal daarin gebouwd worden".

Op 5 Nov. 1762 worden de pastorielanden verkocht

In het midden der vorige eeuw was Longerhouw het centrum van de Friese Rveilbeweging. Het begon met de komst van Ds. J.W. Felix. Ds. G.A. Wumkes schrijft hier enkele interessante bijzonderheden over in "It Frysk Rveil".

Hij zegt o.a.:
It wie hwat hja wol neame in 'evenemint'. De boekforkeaper Abits to Frentsjer skroeve it net to sterk doe't er 't wurd oanhelle: "It is oars noch oars, as wie der in profeet fan de lden opstien". Hoewol Felix noch al jong en jeuchlik wie, forseach syn preekjen yn in besteand forlet. Oant nou ta wie it folk yn Frysln noch to folle hlden yn it underwerplike en libbe men to slim by gestalten en befinings. Dirk Jacobs Noordmans fan Allingawier, in dreech kristen en foroare yn djippe wegen, in danich freon fan Ds. Felix, plichte to sizzen tsjin harren dy't ivich sa bikommere stiene: "Jimme sitte ek altiten yn jimsels om to klauwen; gean mei jimme klde fuotten nei it fjr Christi"; en tsjin de Berltsumers, dy't ek sa it underwerplike dreauwen, sei er: "Jimme binne my fiersten to krap yn de skuon".

Ds. Felix het drom fan miet f bisocht de lju neijer by it foarwerplike to krijen. Net de fromme minske brocht hy nei it fuotljocht, mar de rike genede fan God tsjutte er oan."

Ds. Felix, in Leiden buurman van Willem Bilderdijk, bij wie hij als kind wel op schoot zat, werd in Friesland van het Rveil de leidende figuur. Wij laten nog even Ds. Wumkes over hem aan het woord.

De 13de Jannewaris 1848 die er to Longerhou en Skettens syn yntr, nei't er troch Ds. J.J. Knap fan Heech bifstige wie. De rop dy't foar him tgyng, wie ek al nei Frysln oerflein, dat de Friezen seagen him tige bitroud oan. En hy is harren net tsjinfallen. Elste Snein seach men mear kapweinen, fakentiids mei fyftsjin, sektsjin lju der yn sjeazen en oare reauwen op 'e dyk t alle hoeken en hernen fan Frysln om de jonge dmny te hearren. Om 't Longerhou gjin herberge hie, sloech men t by twa boeren, en dan stiene der by elts geregeld-oan fyftich, sekstich rydtugen. Yn twa kofjedrinkershusen kaem men as de tsjerke t wie by inoar. Fansels elts hie dan gjin sit, mar men biholp jin op oare wize. Simmerdei gyng men yn it hf sitten en leaflik klonk dan fan nder de apelbeammen it psalmsjongen oar it gea. Op moai preekjen en sierlike wurden lei Felix him net t. Ek forwachte hy foar it keninkryk Gods der gjin heil fan. Hy plichte to sizzen:  "de gemeente heart har stom-ienfldich, earm, dmoedich mei har learaer del to setten nder it krs fan de Heare Jezus en dr moat it leauwige  herte wolsprekkend wurde. Ik fiel my sels swak en nweardich, mar troch myn gemoedslibben rint in goudene tried fan ropping en forlossing, en de iteinen fan dy tried sitte fst oan it Krs fan de Hear. Myn iennige krft is dan ek dat ik Him meibring en Him forkundigje."

Dat foel der by it folk yn en foar greate skaren dy't op plakken wennen dr't de Wierheit net yn tsjerke forkundige waerd wie it in feest him Snein efter Snein to hearren. Hy hat letter Longerhou syn twadde akadeemje neamd, dy't fan al syn gemeeenten de measte fortuten foar syn eigen gemoedslibben die. Ik skriuw soks oande stdzje ta dy't er dr makke fan de bste 17de ieuske griffemearde skriuwers t s eigen ln en t Ingeln en fierder oan de omgang mei mannen as Jan Piers Eringa fan Iens, Sjoerd Vellinga fan Hinnaerd, Dirk Noordmans fan Allingawier, de beurtskipper Rinse Kracht t Ljouwert en oare lyktinkenden. Hwat hy yn dy skoalle leard hat kin men merkbite t de fskiedspreek dy't er 17 Oktober 1851 hldde neffens Joh. III: 30: 
"Hy moat waechse, mar ik minder wurde", en dy't by Bokma to Boalsert tjown is. In bytsje dmnys sille, sa jong dan as Felix doe wie, sa'n preek meitsje.

Ds. Felix vertrok naar Opheusden, maar Frieland was hem niet vergeten en vroeg hem terug. Te Heeg werd de Friese Reveil voortgezet.

De J.

Slot volgt.