Koppermaandag

Bij de kerkvoogden van Schettens-Schraard-Longerhouw, is het anno 2005 nog steeds gewoonte om een bijeenkomst te houden met de pachters van de kerk. Dit wordt gehouden op 'koppermaandag' en valt op de eerste maandag na Driekoningen (6 januari).

 

Zo werd op 6 januari 1880 bekend gemaakt in, opnieuw de Leeuwarder Courant, dat Koppermaandag er weer aan zat te komen !

In het kerkeboek van Schraard werd bij de uitgaven over 1817/1818 het volgende vermeld:

- Aan Siebe Martens voor vertering op koppelmaandag No. 207, 8-02 1/2

Het jaar erop, in 1819,
- Aan Siebe Martens verteering op Koppelmaandag No. 65  4-05.

1821, 30 juni.
Aan Sybe Martens wegens verteerings kosten bij de laatst gehouden kerkerekening q.tie No. 4,    4-20

1822, 2 juni
Aan Sybe Martens verteering bij de betaaling der kerkelandshuuren, q.tie No. 5,  2-35

 

LC 15-1-1881
Makkum 12 Januarij. Koppermaandag, de dag waarop de schippers alhier hunne knechten huren,kenmerkte zich dit jaar door eene treurige bijzonderheid. Niet één knecht is verhuurd. De schippers schijnen de scheepvaart zoo donker in te zien , dat ze het huren van knechten voorshands uitstellen terwijl er meer dan benoodigd, knechten beschikbaar zijn.


Frisia, 6-1-1906
...
Ten eersten dat Koppelmaandag in den ouden tijd in de provincie Groningen hoofdzakelijk een feestdag was voor boekdrukkers en voor lieden van aanverwante vakken. Voor andere provincien was 't daarentegen een algemeene feestdag. Ten tweeden: dat men 't koppelfeest , om samenvallen met nieuwjaar te voorkomen, steeds vierde op den Maandag volgende op Drie Koningen. Een (blauw) Maandag moest het zijn; dan maar liever een dag of wat uitgesteld.

LC, 1-2-1906
"Kopermoandei"  te Grouw
In de eerste helft der vorige maand werden te Grouw als naar gewoonte de buurtvergaderingen gehouden, daar algemeen aangeduid met den naam "Kopermoandei" (Koppelmaandag). Ze zijn reeds van ouden datum. Bij die gelegenheid doen bestuurders van de buurt of wijk (gecommiteerden noemt men ze) rekening en verantwoording van hun gehouden beheer over 't afgeloopen jaar.

Frisia, 4-12-1925 / Het dorp Grouw
Het tweede gebruik van een zonderlinger aard is, dat de jongens te Grouw, op Koppelmaandag, de kettingen van de scheepstimmerwerven halen, en die langs de straten slepen; kortom, dat zij, gedurende dien dag, alles aanwenden, wat een stadig gerammel en gedruisch veroorzaken kan. Die de zware hellingkettingen niet slepen kan, neemt eene ligtere schoorsteenketting, en de allerkleinsten slepen een oude blikken ketel achter zich aan. In den almanak wordt die dag Kopper- of Koppelmaandag, maar bij ons Kopermaandag genoemd. Op den avond van dien dag komen de dorpsgenooten bijeen, om de aangelegenheden der buurtschappen te regelen en de boeten te verteren. Daar rijk en arm dan dezelfde regten hebben, zijn dat soms al zeer zonderlinge gezelschappen

LC, 3-1-1949
Verdwijnt de Lutsjebleek te Dokkum?

LC, 7-1-1950

De Koppermaandag bracht lawaai en herrie. Ook in Friesland een bijzondere vierdag
....
Dockum kende de laatste glorie van Koppermaandag. Telkenjare namelijk (zie de LC van 3 jan. 1949) ontvangt op Koppermaandag ieder gezinshoofd, wonende tussen Klein- en Grootdiep en de Zuidergracht (vanouds het Blokhuis espel, nu Wijk D) de somma van twee gulden onverkort, zijnde de opbrengst van het gemeenschappelijk bezit: de Lutsjebleek.
..... (een heel verhaal overigens, ook over Koppermaandag op Vlieland en Grouw).

LC, 12-1-1960
Koppermaandag betekent in Schraard: pacht betalen
'Sinds mensenheugenis innen Hervormde kerkvoogdij en diaconie dan de huur'
 

Koppermaandag betekent in Schraard pacht betalen Sinds mensenheugenis innen hervormde kerkvoogdij en diaconie dan de huur

De maandag die volgt op de eerste zondag na Driekoningen heet Koppermaandag dag De Dokkumers weten dat wel tenminste minste die in de buurt van de Lutske Bleek Op die dag wordt immers volgens gens oud gebruik aan ieder gezinshoofd iv de wijk zijn aandeel uit de opbrengst van het gras op de bleek uitgekeerd Tot op de dag van heden al is er dan geen sprake meer van grasopbrengst De bestuurders stuurders van Dokkum hebben echter wel zo veel zin voor historie dat zij uit de gemeentekas aan elk der ruim tweehonderd honderd gezinnen twee gulden uitkeren Tot in de vorige eeuw was Koppermaandag maandag een soort nationale feestdag De gilden .buorrens begrafenisverenigingen enigingen maakten dan de gemeenschappelijke schappelijke pot op De jeugd had veel plezier en de drukkersgezellen bezochten ten op deze vrije dag de leveranciers die hen niet met lege handen heenzonden den Verder verhuurden de schippersknechten knechten zich op deze dag Van dit alles is niets meer in levend gebruik behalve dan de uitkering in Dokkum en het pacht betalen in Schraard Dat is heel wat anders dan geld beuren maar de vreugde was er in vroeger jaren in het oude dorp niet minder der groot om Het betalen van de pacht aan de kerkvoogdij en de diaconie der hervormde gemeente gebeurde in de bakkerij van de kerk Een prozaïsche plaats is men geneigd te zeggen .naar in het pand was voorheen ook een vergunning gunning dus ging de fles vrolijk rond De heer A de Groot die al van 1916 af iedere Koppermaandag zijn huurpenningen ningen heeft betaald weet daarvan smakelijk te vertellen De wildste periode de was toen al voorbij al stond tegenover over de kwitantie altijd nog wel een borrel rel Heel vroeger werd Koppermaandag dag wel Schraarder kermis genoemd het drankgebruik was groot en de op zichzelf eenvoudige handeling van het betalen der pachtsom groeide uit tot een volslagen feest dat even onderbroken werd door het namiddag-melken Er werd toen wel gevochten en er ging ook wel eens iemand kopje onder in de vrart Dat was al verleden tijd toen de heer De Groot voor de eerste keer zijn Koppermaandagplicht permaandagplicht deed Wel moest toen iedere huurder ook zijn borgen meenemen men die natuurlijk vrij drinken hadden zodat het hele dorp present was maar tot uitwassen kwam het niet De pachten ten waren toen echter nog vrij zodat er soms danig werd opgejaagd bij de publieke blieke verhuring die destijds nog gold Menig huurder is in die jaren met lood in de schoenen naar de bakkerij gegaan gaan menig huurder is er ook zwaar in de zorgen vandaan gekomen als hij tegen een hoge pacht weer voor een jaar zijn voor het bedrijf onontbeerlijke stuk grond had gepacht De scherpe kanten zijn nu volledig van Koppermaandag in Schraard af Het is voor de pachters die in elk geval val dooplid moeten zijn een gemoedelijk brok traditie die thans in de consistorie van de kerk wordt gehandhaafd De kerkvoogdy beurt de pacht van ongeveer veer veertig pondemaat land en de diaconie conie van rond tien De huur van het woningbezit valt hier buiten Nog worden den de pachters onthaald maar dan op een kopje thee met koek en een sigaar De administrerend kerkvoogd hoopt nu al weer op de komende Koppermaandag dag want hij kan best wat geld gebruiken ken De restauratie van het interieur van de oude kerk is nog niet volledig betaald taald en gisteren is d» restauratie van het orgel begonnen wat de kerkelijke gemeente weer een vijfduizend gulden komt te kosten Administrerend kerkvoogd N Brandsma ontvangt de pacht van A de Groot die al van 1916 op Koppermaandag aan deze plicht heeft voldaan Vroeger soms met angst en beven nu met opgewekt gemoed Alleen in 1955 is hij niet zelf geweest Toen zat hij bij zijn kinderen in Canada en dat is wel een heel duidelijk bewijs dat er voor hem heel wat veranderd is

 

Frisia, 18-11-1960
Koppermaandag, doorgaans de tweede maandag in januari na Driekoningen werd door de schooljeugd vroeger in Grouw gevierd. Wij sleepten dan lange en zware kettingen door de straten met veel lawaai, welke welwillend werden afgestaan door timmerzaken, houtmolens, en scheepshellingen. Dit kettingslepen werd altijd in de voormiddag gedaan. En of het nu met de bijeenkomsten van de buurtverenigingen  in verband stond  of niet, maar na 1906-1907, toen deze waren opgeheven, is ook dit kettingslepen der jeugd te Grouw opgehouden. Van ouds moet "Kopermoandei" een bijzondere dag zijn geweest, vooral op  de plaatsen waar de scheepvaart een voorname plaats innam. Dan verhuurden zich de schippersknechten die dag. Volgens Waling Dijkstra "Kopermoandei" (Koppermaandag) omdat men het woord niet meer begreep en op de klank afging. De naam wordt meestal afgeleid van copperen; een coppe was een drinknap van ouds, en copperen zou dan betekenen: drinken en feestvieren. S.W.

LC 12-1-1965.
Hoe gezellig men in de consistorie dan ook zit te praten Koppermaandag in Schraard is droog in de zin van alcoholvrij.
Vroeger was dat anders toen het pacht betalen in de bakkerij plaats vond, waaraan ook een herberg was verbonden De pachters namen er toen vaak één en meer op: niet omdat het er af kon maar om zich moed in te drinken voor de huur van de landerijen waarbij men tegen elkaar op moest bieden terwijl het er eigenlijk niet af kon Het land kon men echter nog minder missen dat zodoende....
Die tijden zijn echter al lang voorbij; gelukkig voor de pachters, het mooist echter  voor de kerk die deze weinig zinvolle traditie liet voortbestaan Nu zij zich hiervan heeft ontdaan is het zinrijk dat zij Koppermaandag in ere houdt

LC, 5-1-1980 Alleen in Dokkum wordt Koppermaandag gevierd.
...Er is veel veranderd. Echt kopperen is er niet meer bij op Koppermaandag, zelfs in Dokkum niet.

LC, 9-1-1980
Eerherstel van Koppermaandag. Fries Drukkersfeest:
..Tot in deze eeuw hebben de drukkers in ons land het oude gebruik bewaard dat vroeger bij de gilden algemeen was om op Koppermaandag pot te verteren. Het gebruik is later ook in Friesland bij de drukkers in onbruik geraakt, maar nu is besloten deze rijke traditie binnen de eigen kring te herstellen.

 


http://members.lycos.nl/poezie/kopper.html

Al in de late Middeleeuwen werd op de eerste maandag na Driekoningen (6 januari) door de leden van de gilden een feest gevierd, de Koppermaandag. Uit berichten blijkt, dat het om een eet- en drinkfestijn ging. Sommigen menen, dat ‘kopperen’ feestvieren betekent. Anderen leiden het woord af van de ‘kop’ (beker), die op deze dag rijkelijk gevuld werd.

Toen in het midden van de achttiende eeuw de gilden uitstierven, bleef de Koppermaandag-traditie alleen in de drukkerswereld bewaard. Tot in de vorige eeuw maakten de gezellen van zetterij en drukkerij hun Kopperprent. Vaak betrof het een eerbetoon aan de vermeende Hollandse uitvinder van het drukken met de losse letter, Laurens Janszoon Coster. Daaraan voegde men vaak een gelukwens voor de ‘Heeren en Meesters’ toe. Op Koppermaandag werd de prent aan de eigenaren en de Meesterzetters en -drukkers overhandigd.
Later bood men deze tekst, inmiddels overdadig versierd met illustraties en ornamenten, wel als geschenk aan de klanten van de drukkerij aan. Veelal werd de Kopperprent vervangen door een Kerst- en Nieuwjaarswens of een kalender.

Na de Tweede Wereldoorlog werd het bijna verdwenen gebruik weer in ere hersteld. Steeds meer drukkers gingen er toe over als proeve van vakbekwaamheid hun relaties een Kopperprent toe te zenden. Daarnaast zijn er verschillende Drukkers in de Marge die een Kopperuitgave maken.

Marginale drukkers zijn gegrepen door het oude ambacht. Ze ontwerpen hun prenten en boekjes zelf, en zetten de tekst met de hand, gebruikmakend van loden letters. Sommigen passen ook houten letters, clichés en hout- of linoleumsneden toe als verlevendiging van de tekst. De boeken of prenten worden vervolgens met de hand in een beperkte oplage gedrukt.

Bij Triona Pers verschenen de volgende uitgaven ter gelegenheid van Koppermaandag.

	1993  Dick Ronner: Koppermaandag 1993

	1994  Arjan Keene: Anekdotisch

	1995  Anton Verstraete: Opnieuw, helemaal opnieuw

	1996  Inez van Dullemen: Koud (* € 9,00) 

	1997  K. Schippers: ’[apostrof]

	1998  Dick Ronner: Driekoningen (* € 3,--) 

	1999  Albertina Soepboer: De tweelingzus

	2000  Lok Chan: Wakkerend als bloemen (* € 7,--)

	2001  Laputum ocus [letterproefje Libra] (* € 3,--)

	2002  geen kopperuitgaafje

	2003  Jilles Waagmeester: Weg van het Midden 17 (* € 4,--)

Alleen de met * gemarkeerde titels zijn nog voorradig. Nadere informatie is te vinden op de Homepage of de Poëziepagina van Triona Pers.

Triona Pers Homepage

Triona Pers Poëzie (met informatie over de meeste Koppermaandaguitgaafjes)

mail Triona Pers voor informatie of bestellingen

Dick Ronner
Houwerzijl (Groningen)


http://www.ongering.nl/start5.html

Koppermaandag

Koppermaandag is een oud volksfeest dat wordt gevierd op de eerste maandag na Drie Koningen.
Sinds de Middeleeuwen bestaat de naam Koppermaandag. Alle leden van de gilden deden mee aan de feestelijkheden. De boekdrukkers maakten voor hun baas een prent met een lofdicht. De baas gaf daar geld voor dat besteed werd aan alcohol.

In de loop van de tijd raakte Koppermaandag in onbruik.
Vanaf de Tweede Wereldoorlog werd het gebruik in de grafische sector weer in ere hersteld.

Sinds 1965 is het de gewoonte dat een van de gebruikers van het Grafisch Centrum een prent maakt voor de andere gebruikers.
Voor het publiek wordt er sinds 1996 een 'Kopperprent' gemaakt, een reproductie van een lid van De Ploeg.