Historie Schettens - Longerhouw

deel 32: Memoriesteen oude toren
(dec. 2002)


Memoriesteen in de toren te Schettens.

Onlangs werd ik getipt op de aanwezigheid van een steen met opschrift in de toren van Schettens. Bij nader onderzoek bleek dit een memoriesteen te zijn van de nieuwbouw van de kerktoren. Echter niet van de huidige toren, maar van een voorganger. Wat was nu het geval ?

Net als in Longerhouw, had ook de Hervormde kerk van Schettens vroeger een oude zadeldaktoren. Hiermee wordt dus gedoeld op de vorm van het dak, net als bij de meeste huizen, in de vorm van een zadel. Bijna alle oude Friese kerken kregen zo'n karakteristiek dak. 
Maar in 1806 bleek de toren bouwvallig. Want op 24 november van dat jaar
 '... confereeren de dissenters  te Schettens of zij den dorpstoren van de Herv. gemeente wegens bouwvalligheid zullen afstaan....'.

Dissenters waren andersdenkenden in het geloof. Men moet bedenken dat ons land toen nog door de Fransen overheersd werd en zij waren meest katholiek.

Toch duurt het nog een tiental jaren voordat er weer iets gebeurd, want op 31 mei 1816 word aanbesteed het afbreken van de toren te Schettens. Er is dus in die tussentijd waarschijnlijk weinig tot geen onderhoud meer gepleegd meer aan de toren.

In de kerkeboeken staan de volgende ontvangsten in verband met de afbraak vermeld. Uit de posten blijkt dat er heel wat materiaal vrij kwam, zoals hout, stenen en ijzer.                                                     

DATUM OMSCHRIJVING car.guld/stuivers/penn.
7 augustus 1816 Ontvangen van verkoop van oud brandhout van de toren 01-19-00
1 september Verkoop van 18 last puin a 2-4-0 per last  39-12-00
10 september Verkoop van 16,5 last puin 36-06-00
22 september Boelgoed van oud hout v/d toren 57-07-00
20 januari 1817 12 last puin verkocht 28-16-00
28 januari 12 last wrak verkocht 28-16-00
8 maart 12 last wrak verkocht  28-16-00
15 maart verkocht 2,5 last wrak   06-00-00
idem nog ontvangen voor een lading fijn wrak  08-00-00
29 mei voor 3 ladingen fijn wrak of Puin ontvangen 22-00-00
27 juni ontvangen voor 2 ladingen grof en een lading frijn wrak  38-16-00
29 juni ontvangen voor 12 last puin 28-16-00
17 september ontvangen voor 400 oude friese stenen      13-00-00
18 september ontvangen voor 420 oude pannen de somma van 10-10-00
30 januari 1818 ontvangen van Douwe Douwes voor 44 oude friese stenen 02-00-00
30 januari ontvangen van Yeb Jans voor 4 last fijn wrak 06-00-00
11 juni ontvangen van Symen Ypma voor 200 oude stenen 08-10-00
12 november ontv. van P. Goslinga voor 1900 oude friesche stenen a 3-5-0 het honderd 61-15-00
idem ..nog voor 16 honderd halve a 1-10-0 het honderd. 24-00-00
20 december ontv. van Meindert Douwes voor 400 oude stenen a 3-10-0 het honderd 14-00-00
22 december van B.S. de Witte voor 100 oude friesche stenen 3-10-00
idem ..nog voor enige zerksteenen (!!!!) 1-10-00
Vanaf 1819 guldens en centen
15 april 1819 ontv. van Eeltie voor 650 oude stenen 22-15
28 juni 1820 ontv. van Klaas Faber mr. Smid tot Bolsward, voor 325 pond oud ijser a 7 gulden de 100 pond 22-15


Nu moest men toch weer een nieuwe toren hebben, want ook de klok had nu geen plek.

Waarschijnlijk heeft men toen gekozen voor een spitstoren van steen en hout, zoals wel bij meer meer kerken gebeurde. In de kerkvoogdijboeken staan de volgende uitgaven vermeld beginnende bij de afbraak en hierna de bouw van de nieuwe toren.

31 mei 1816 Betaald aan Wybren Douwes Boorsma het beloofde strijkgeld bij het besteden v/h afbreken v/d toren 9-0-0
idem Betaald aan L. de Jong voor het schrijven van de 'conditien van het afbreken van de toren 2-2-0
2 juni Betaald aan de casteleinsche te Schettens voor kamershuur en vertering bij het besteden van het afbreken v/d toren ten hunne huis gehouden 5-10-0
1 juni betaald voor zegels tot het schrijven v/h procesverbaal en conditien van besteding v/d afbreken van de toren 1-8-0
18 juli Betaald aan Smeding en Zoon van een advertentie in de Leeuwarder Courant 4-14-0
14 september 1816 Aan Wybren Douwes Boorsma betaald voor het afbreken van de oude toren, publiek besteed op den 31 mei 1816 voor de somma van 250-0-0,  nog voor buitenwerk 4-0-0. 254-00-00
23 december Aan D.G. Boorsma betaald voor strijkgeld bij hem getrokken bij het besteden van spitstoren. 14-00-00
idem Dezelfde betaald voor kamershuur en verdere kosten  van vertering als anderszins bijhet besteden van de spitstoren 10-0-0
o.a. 28 jan. 1817 Betaald aan Johannes Freerks voor opsien bij het leveren van wrak hout als mede aan vertering. 1-12-0
25 mei  Betaald aan Symen Symens voor het maken van een schilpad om het kerkhof 5-5-0
29 mei Betaald voor vragten en wegen van de klok te Harlingen en het bringen na de veerman  3-2-0
28 juni Een voorschot betaald voor 'in vermindering van het bedongene voor het maken van een spits op de kerk' (1020-0-0)
29 augustus Betaald aan Schelte van der Kooy voor vragten en moeite van het bestellen van de klok van en naar Amsterdam 12-19-00
5 september Betaald aan A. Jans Anema  ter voldate van een hierbij gaande rekening aan de gieteri van Amsterdam voor het vergieten van de klok 314-8-0
16 september Betaald aan Jacob Bartles mr. Smid tot Arum, voor het versmeden en schoonmaken van het uurwerk 68-16-0
idem Betaald aan L.J. Smid voor het maken en in order brengen van het uurwerk 39-0-0
25 september Betaald aan J. Westerbaan voor 20 pond swaar, ...tot de uurwerk wigten 7-3-8
idem Betaald aan J. Faber voor het maken van de wayer op de kerk  2-10-0
9 oktober Betaald aan C. Binkes voor het ....... en registratie van de toren 49-2-6
10 oktober In vermindering van het maken van de spitstoren (1000-0-0)
13 december Betaald aan Doekle G. Boorsma en Riemer J. Lammenga, als aannemer van de spitstoren volgens proces-verbaal van 23 december1816. 1995-0-0
idem Aan dezelfden betaald voor buitenwerk volgens specificatie rekening daar van sijnde met No. 22 266-9-0
idem Betaald aan Aene Jans Anema voor opsien bij het afbreken van de oude toren, het maken van het bestek en tekening van de nuwe spitstoren. 40-0-0
28 december Betaald aan Meindert Douwes Boorsma voor materialen en arbeidsloon in de kerk tot Schettens 70-17-0
20 mei 1818 Betaald aan Frans Lourens voor verven en vergulden aan het wijserbort en de kerkhaan en wayers 39-19-0

De bouw van de spitstoren werd dus aanbesteed voor 1.995 caroli guldens, een behoorlijk bedrag voor die tijd.

Bij deze gelegenheid heeft men dus de nu ontdekte memoriesteen gemaakt en laten plaatsen in de toren. Helaas is deze steen nu maar deels te zien, omdat hij opnieuw gebruikt is bij de bouw van de latere toren. De steen zit in de ruimte van het monumentale uurwerk van de klok. Tegen het plafond in een hoek heeft hij nu een ondankbare plaats. Hieronder de tekst zoals het m.b.v. een zaklamp was te lezen c.q. te reconstrueren

1817 DEN 13 MEI HEE.....
BAUKES DE WITTE ........
STE STEEN AAN .............
REN GELEGD ALS...........
DEN WAREN B.S. DE WI..
DER GRIETENIJE .............
EN S...................................

Dit kan worden gelezen als volgt:
1817 DEN 13 MEI HEEFT (SJOERD)
BAUKES DE WITTE DE EER-
STE STEEN AAN DE(ZE) TO-
REN GELEGD ALS KERKVOOG-
DEN WAREN B.S. DE WITTE (EN S.S. BAARDA)
DER GRIETENIJE WONSERADEEL
EN (SCHETTENS)

Gelukkig was de datum en jaartal goed te lezen, dus daarover bestaat geen twijfel. Ook blijkt wel uit de tekst dat het (deels) een stenen toren was, omdat men spreekt over de eerste steen. Een kerkvoogdij bestond meestal uit 2 leden, waaronder een administrerende kerkvoogd. Ook hier staat kerkvoogdEN, dus naast B.S. de Witte, werd er nog iemand vermeld.  Bauke Sjoerd de Witte, werd geboren in 1763 te Schettens en woonde op de boerderij naast de kerk. (Zie ook historie nr. 7) 
Uit de kerkvoogdijboeken bleek Sijmen Sijmens Baarda de 2e kerkvoogd te zijn. Want op 24 november 1817 werden de  kerkvoogdijboeken gecontroleerd en akkoord bevonden, door de Gemeente Wonseradeel. Hierbij staan de handtekeningen van B. de Witte en Sijmen S. Baarda, die zijn naam afkorte als S:S:B.

In elk geval heeft een kind van Bauke Sjoerds de Witte de eerste steen gelegd, omdat er staat ......Baukes de Witte. De voornaam is dus niet te zien. Bauke had 5 kinderen uit twee huwelijken, waarvan 2 niet meer in leven waren op 1817. Bij voorkeur koos men hiervoor een zoon van jonge leeftijd. Hiervoor komt in aanmerking Sjoerd Baukes de Witte, geboren in 1805 en was toen dus 12 jaar.  Deze Sjoerd liet later, in 1852, zelf de boerderij naast de kerk (her)bouwen. (zie ook historie nr. 3)

De onderste regels van de steen laten zich moeilijker raden, wat er mee bedoeld wordt. De naam van de gemeente wordt genoemd en hierna misschien de naam van het dorp Schettens. Het kan zijn dat de kerktoren toen van de gemeente Wonseradeel was, omdat in 1806 over afstand doen gepraat werd. Veel kerktorens werden in die tijd aan de gemeentes verkocht. Misschien dat door nieuwbouw van 1817 de toren weer aan de kerkelijke gemeente kwam, omdat de Franse overheersing inmiddels was beŽindigd.

In totaal heeft deze toren er maar 60 jaar gestaan, omdat in 1877 de huidige kerktoren werd gebouwd. Over deze toren zal ik een andere keer schrijven.


Andrť A. Buwalda
e-mail: fam.aabuwalda@home.nl
NIEUW ADRES HOMEPAGE: www.andrebuwalda.nl