Historie Schettens - Longerhouw

deel 190: De mislukte grietmansverkiezing van Schelte, deel II


 

In de vorige aflevering lazen we over de strijd om het grietmansambt van Wonseradeel in 1623. Zowel Schelte van Aysma, Tjaard van Aylva, Johan van Herema en Frans van Jongema dongen mee naar de gunst van de kiezer.

 

In het boek 'Gulden Vrijheid' - Politieke cultuur en staatsvorming in Friesland, 1600-1640 geschreven in 2012 door Hotso Spanninga staat e.e.a. beschreven over deze gebeurtenis.
Hieronder deel één van de letterlijke tekst.


 

[....]

 

Meer duidelijkheid in de problematiek ten aanzien van het stemrecht van huurders en eigenaren, verschaft een belangrijke bundel stukken in het Friese stadhouderlijke archief. Deze hebben betrekking op de verkiezing van de grietman van Wonseradeel in 1623 en de nasleep daarvan het jaar daarop.60

Begin november van dat jaar was grietman Sybrant van Osinga overleden. Over zijn opvolging ontstond een felle strijd, want Wonseradeel was met maar liefst 29 welvarende dorpen 61 en 658 stemmende plaatsen niet alleen de grootste, maar ook de ‘profitelickste in ’t Landt’. 62
De belangrijkste gegadigden voor de vacature waren hopman Schelte van Aysma, schoonzoon van de overledene, Tjaard van Aylva ‘de Jonge’, Johan van Herema en raadsheer Frans van Jongema.

Er waren sinds 1580 in Wonseradeel al drie Osinga’s als grietman aan het bewind geweest, maar ook de Aylva’s, Herema’s en Jongema’s bewoonden al generaties als dorpsedelen hun fraaie states en hadden er als grietmannen hun antecedenten. Wellicht speelde ook een rol dat Aysma een relatieve buitenstaander was, die als eigenerfde van buiten de grietenij was ingetrouwd in een adellijke familie die vanouds een machtspositie had in Wonseradeel.

Er stond dus veel op het spel, profijt en eer, maar ook geld, want er werd gekuipt om het leven en de kosten daarvan – het trakteren in de dorpen 63 en het kopen van stemmen – konden voor de kandidaten of de ‘kuipers’ in de duizenden guldens lopen en zouden alleen voor de winnaar rendement opleveren. 64 Het kuipen werd echter door velen als verwerpelijk beschouwd, bijvoorbeeld door Renicus Atsma, die aan de stadhouder schreef dat in deze verkiezingsstrijd ‘seer onmanierlicken wordt gehandelt ende alderhande scandelicke cuiperijen gebruickt’. 65

Het kuipen in Wonseradeel was voor de gegadigden een noodzakelijk kwaad, en dat behoeft enige toelichting. De grietenij was welvarend, maar dat gold niet voor alle dorpen in even sterke mate. Het noorden en noordoosten bestond uit ‘uitmuntende bouw- en weidlanden’, met de meeste akkerbouw in de ‘lytse bouhoeke’ (Kimswerd, Witmarsum, Arum en Pingjum). Het lager gelegen westelijk en zuidwestelijk deel bestond uit minder vruchtbare ‘weid- en hooilanden’. 66

Wonseradeel telde veel eigenaren-gebruikers (in 1640 33% van de stemmen), meer dan alle andere grietenijen in Westergo. Deze eigenaren-gebruikers waren vooral in het zuidwestelijk deel te vinden, met de dorpen Gaast en Ferwoude als uitschieters. Er kwam in 1640 ook relatief weinig grootgrondbezit voor. Volgens het stemkohier van 1640 waren slechts 116,5 van de 658 stemmen (17,7%) in eigendom van de 51 personen die over de gehele provincie genomen vijf stemmen of meer bezaten. Van deze 116,5 stemmen was bijna tweederde deel bezit van edelen.

De grootste eigenaar in Wonseradeel in 1640 was grietman Tjaard van Aylva met 10,5 stemmen, gevolgd door Pieter van Herema uit Tjerkwerd (9), Regnerus Bruynsma uit Bolsward (7,5), Hessel Huyghis uit Hichtum (7,5), Taco van Camminga uit Arum (6,67) en de ‘papist’ Alef van Aggema uit Witmarsum (6,5). Hun bezit in Wonseradeel, behalve dat van Bruynsma, lag steeds voor ongeveer tweederde deel in hun woonplaatsen.

Het onroerend goed van de 51 grootgrondbezitters was vooral te vinden in de dorpen ten noorden van Bolsward (Witmarsum, Arum, Burgwerd en Hichtum) en in Tjerkwerd, direct ten zuiden van die stad. De overige stemmen in de grietenij, dus ongeveer de helft van het totaal, waren in handen van een divers gezelschap van meestal absenteïstische burgers en boeren. In geen enkel dorp, ook niet in de kleinere (er waren zes dorpen met minder dan tien stemmen), had één eigenaar de meerderheid van stemmen.67 Wie in aanmerking wou komen voor het grietmanschap van Wonseradeel, moest dus hoe dan ook aankloppen bij honderden eigenaren-gebruikers en bij een eveneens groot aantal meiers van kleinere eigenaren of deze eigenaren zelf.

De strijd om het grietmansambt van Wonseradeel liep zo hoog op, dat de vraag wie er gewonnen had – uiteindelijk zou Aylva het pleit winnen – door raadsheer Jongema voor het Hof van Friesland werd gebracht.68 Opvallend is, dat in dit proces het stemrecht van de eigenaren, noch dat van de meiers werd betwist. Ook de religieuze gezindheid van de kiezers (Wonseradeel stond bekend om zijn vele rooms-katholieke inwoners 69) speelde geen enkele rol; dissenters konden ongehinderd stemrecht uitoefenen.70 Het ging steeds uitsluitend om de vraag of de ‘ingezetenen’ wel op een vooraf aangekondigde bijeenkomst in de kerk hoofd voor hoofd hadden gestemd en of de stemmen wel waren uitgebracht op grond van eigendom of gebruik (dat werd in het midden gelaten) van een schotschietend huis. Desalniettemin geven deze stukken wel een indruk wie in Wonseradeel het electoraat vormden, zowel bij de verkiezing van een grietmansnominatie als bij die van volmachten ten Landdage.

Op de dag dat de ingezetenen van Hichtum in de kerk bijeen waren om de kerkrekening op te nemen, aldus een van de verklaringen in het dossier, kwamen Tjaard van Aylva en Idzard van Burmania om de ‘Gemeijnte ofte ingesetene’ uit te nodigen een halve ton bier te komen drinken. In de dorpsherberg ondertekenden vervolgens negentien ingezetenen in aanwezigheid van een notaris een ‘contract van verbintenisse’.

Daarbij beloofden zij als ‘ingesetene ende gebruijckers van schotschietene plaetsen in den dorpe Kimswart’ en ‘als mannen met eeren’ om Herema, Aylva en Aysma te kiezen. Van de negentien zijn in het stemkohier van 1640 zes als gebruiker en twee als eigenaar te traceren.71 Deze pachtboeren waren dus vrij om hun stem te geven aan wie zij wilden.

Wordt vervolgd

 


André A. Buwalda
e-mail:
fam.aabuwalda@home.nl
HOMEPAGE:
www.andrebuwalda.nl