Historie Schettens - Longerhouw

deel 137: Adellijk bezit, deel VII

De adel had vanouds grote bezittingen in Friesland en dankte daar haar machtige positie gedurende de eeuwen aan. Ook in Schettens speelde de adel eeuwenlang een voorname rol. Vooral de families Van Osinga en Van Aysma hebben hun sporen hier nagelaten en zijn dan ook hier nog bekende namen, natuurlijk ook omdat ze zetelden op Osinga State te Schettens. Hun namen komen dan ook regelmatig naar voren als je de lokale geschiedenis leest.

Er waren echter meer adellijke eigenaars van onroerend goed in Schettens en Longerhouw, die nu minder bekend zijn, maar die toch een grote invloed op het leven in onze dorpen hadden. Nu deel zeven van deze serie.


In het eerste deel van deze serie over 'adellijk bezit', maakte ik reeds melding van de Aylva State op Filens. Tevens stond daarbij dat dit Filenserwei 6 (Hibma) was, welke zijn voorganger op de restanten van Aylva State zou zijn gebouwd. De huidige bewoners van Aylva State hebben dan ook deze benaming op de betonnen bloembakken genoteerd. In een artikel in de Leeuwarder Courant uit 1956 wordt de geschiedenis en bewoning van deze boerderij beschreven en zelfs met een beschrijving van de oude, afgebroken boerderij. Uit onderzoek bleek toen dat de eigenaar van die boerderij de familie Aylva was en daarmee was de cirkel rond dat dit dus Aylva State was geweest.

Echter uit recenter en diepgravender (zowel figuurlijk als letterlijk!) onderzoek, zijn er wat meer gegevens en feiten boven water gekomen, waardoor er aan bovenstaand verhaal getwijfeld kan worden.

Ten eerste staat op de oude en bekende kaarten Filens afgebeeld met drie boerderijen. Uiteraard de nog bestaande boerderij (fam. Van Gosliga), de in 1930 afgebroken en verplaatste boerderij (fam. Hibma) en tenslotte nog een boerderij daartussenin. Geografisch ongeveer achter de ligboxenstal aldaar. Vooral de kaart van Schotanus, welke betrouwbaar is, geeft duidelijk de plaats van de 'Adellijke Staate' aan. Ook de andere twee boerderijen staan erop vermeld, inclusief opvaart en wegen. Daaruit blijkt dat de boerderij Hibma gezocht moet worden op de plek van de huidige jongveestal.

Ten tweede is men vroeger tijdens graafwerkzaamheden gestuit op oud metselwerk, welke goed van de oude state kan zijn geweest. De locatie zoals op de kaart van Schotanus is aangegeven is daarmee zo goed als zeker.

De conclusie kan dan nu getrokken worden dat Aylva State dus enkele tientallen meters verderop gelokaliseerd moet worden en dus niet op de fundamenten van de voormalige Hibma boerderij. Hoe kan dit verhaal dan ooit zijn ontstaan?

Beide boerderijen, dus 'Hibma' en Aylva State, waren van oudsher in handen van de familie Aylva en beide boerderijen bleven dat ook nog tot in de 20e eeuw toen de Van Pallandts en latere erfgenamen eigenaren waren. Het was nogal 'druk' op Filens met drie boerderijen op een relatief klein oppervlak. Aylva State zat ook 'opgesloten' tussen de andere twee boerderijen en had daarmee als boerderij minder toekomstperspectief. Daarnaast zal ook de staat van onderhoud hebben meegespeeld toen omstreeks 1840 Aylva State werd afgebroken. Volgens het kadaster werden er gesloopt 'voor 1859', wat dus prima 1840 zou kunnen geweest zijn. Toch is er nog wat blijven staan, want in de jaren erna is er nog sprake van een woonhuis. In 1876 is er wederom sprake van 'demotie', een ander woord voor afbraak. Dit betekende het definitieve einde van Aylva State want hierna veranderde de omschrijving van het kadastrale nummer in 'bouwland'.

In de bevolkingsregisters van de gemeente Wunseradiel leek het echter dat de bewoning gewoon doorging, omdat Aylva State nummer 38 en dit nummer tot in de 20e eeuw nog steeds aanwezig was in de registers. Dit dilemma werd pas recentelijk opgelost, door een toevallige vondst. De familie Van Pallandt was namelijk ook in het bezit van omliggende landerijen. Hierop is omstreeks 1843 een nieuwe boerderij gebouwd, waar nu de familie Galama boert. Het zou goed kunnen dat de toen gebouwde boerderij nog hergebruikte restanten van Aylva State bevatte. In ieder geval kreeg ook deze boerderij in 1859 tijdens een omnummeractie nummer 38. Dat geeft nogmaals, achteraf, duidelijk aan dat Aylva State verdwenen was. Voor de goede orde: alle boerderijen bevonden zich toen nog op Witmarsumer grondgebied, omdat Filens pas in 1949 bij Schettens werd gevoegd.

Kaartenmaterieel is beperkt aanwezig, maar in ieder geval hebben we de Schotanus-kaart uit 1718 en de hoogst-betrouwbare kadastrale kaart uit 1832, waarop Aylva State duidelijk is aangegeven. Op de eerstvolgende kadastrale kaart, uit 1887, is de state niet meer te zien, wat dus ook weer strookt met bovengenoemde gegevens.

Afbeeldingen zijn helaas in het geheel niet voorhanden, of ze moeten ooit nog eens ergens opduiken. In een recentelijk boek over Friese Stinsen wordt deze Aylva State niet genoemd, in tegenstelling tot zijn 'grote broer' in Witmarsum, de andere Aylva State. Volgens Paul Noomen, de auteur van dit boekwerk, omdat nog niet duidelijk was of het omstreeks 1550 of eerder adellijke bewoners had en of het om een middeleeuws stins-achtig huis ging. Wellicht komt hier in de toekomst nog meer duidelijkheid over.

wordt vervolgd.

 

Detail van Schotanus-kaart uit 1718

 

 


André A. Buwalda
e-mail: fam.aabuwalda@home.nl
HOMEPAGE: www.andrebuwalda.nl