Historie Schettens - Longerhouw

deel 131: Adellijk bezit, Aylva deel I


De adel had vanouds grote bezittingen in Friesland en dankte daar haar machtige positie gedurende de eeuwen aan. Ook in Schettens speelde de adel eeuwenlang een voorname rol. Vooral de families Van Osinga en Van Aysma hebben hun sporen hier nagelaten en zijn dan ook hier nog bekende namen, natuurlijk ook omdat ze zetelden op Osinga State te Schettens. Hun namen komen dan ook regelmatig naar voren als je de lokale geschiedenis leest.

Er waren echter meer adellijke eigenaars van onroerend goed in Schettens, die nu minder bekend zijn, maar die toch een grote invloed op het leven in onze dorpen hadden.

Een goed voorbeeld hiervan is de familie Aylva.

De Aylva's kwamen oorspronkelijk uit Schraard (volgens het boek 'Stinsen en States') en iets later Witmarsum, waar ze hun stamslot hadden. Op de plaats waar nu het rusthuis Aylva State staat, stond voorheen de stins/state van deze familie. Tevens stond ook op Filens, welk buurtschap tot 1949 ook bij Witmarsum hoorde, een Aylva State. Tenslotte was er ook in Schraard een state met dezelfde naam. De Aylva's waren dan ook heer en meester op het Friese platteland en hebben heel veel grietmannen geleverd door de eeuwen heen. Zonder twijfel behoren ze tot de meest succesvolle families van onze provincie. Dat succes kwam vaak door een selectief huwelijksbeleid, waardoor de adel steeds rijker werd. Dat hield vaak wel in dat veel leden uit een gezin ervoor kozen om niet te trouwen, waardoor het bezit bijelkaar kon blijjven. De families die hier het beste is slaagden kwamen vaak het hoogst op de maatschappelijke ladder. In die tijd stelde men hiervoor vaak het zogenaamde Fideď-commis in.

Wikipedia zegt hierover:

De fideď-commisgoederen speelden een grote rol in de geschiedenissen van adellijke families. Door een fideď-commis te vestigen kon men bewerkstelligen dat het stamslot of een bepaald vermogensbestanddeel niet kon worden vervreemd of zou worden geërfd door een getrouwde dochter en in de hand van een ander geslacht zou komen.
....
 
Door de fideď-commissariaten, ook majoraten of majoraatsgoederen genoemd, bleef het bezit van een adellijke familie intact. Ook losbollen konden het familiebezit niet verkwanselen en de bezittingen waren niet vatbaar voor beslaglegging, hypotheek en onderpand.

Ulbe Hobbesz. van Aylva was grietman van Baarderadeel en woonde op Tjessinga State te Hijlaard. Deze functie was al sinds 1581 door zijn vader en grootvader (met dezelfde naam) uitgeoefend. In 1647 verhuisde het gezin van Ulbe van Aylva naar Aylva State in Witmarsum. Deze verhuizing kwam doordat zijn ongehuwde oom Tjaard Epes van Aylva op 1 april 1647 overleed, die toen grietman over Wonseradeel was. Deze Tjaard woonde ook op het mooie Aylva State (waarvan een schilderij in het voormalig gemeentehuis hangt) te Witmarsum en om de functie binnen de familie te houden, kwam oomzegger Ulbe dus vanuit Hijlaard over naar Witmarsum en ging aldaar op de state wonen. Interessant is dat deze Tjaard Epes, die in 1624 het grietmanschap over Wonseradeel in handen kreeg, toen 'onze' Sijbrand van Osinga opvolgde in die functie, die toen het jaar ervoor was overleden. Een state fungeerde toen als een soort gemeentehuis en zo kon het dat daarmee Schettens het 'grietenijhuis' kwijt raakte en dat men zich moest meldden in Witmarsum. De schrijver Piter Terpstra beschrijft dit fenomeen heel mooi in zijn 'rige' over Gysbert Japiks, dat niet toevallig ook net over deze periode gaat waarin Tjaard grietman is en de bekende dichter daar vaak op bezoek komt.

In het gezin zijn in totaal zes kinderen geboren, welke allemaal nog in Hijlaard zijn geboren. Hieronder dus Tjaard, die in 1645 is geboren dus midden in de 'gouden eeuw'. Tjaard heeft dus zijn jeugdjaren doorgebracht in Witmarsum op Aylva State. Hij trouwt al op jonge leeftijd met Frouck Hesselsd. Huijghis, die geboren en getogen was op Wybranda State te Hichtum. Deze state is nog steeds als zodanig te herkennen en ligt op een prachtige lokatie. Al op 8-jarige leeftijd komt haar vader Hessel te overlijden en als in 1668 ook haar moeder heengaat, erf zij het grote familiebezit. Helaas kan zij hier weinig van genieten, want hetzelfde jaar komt ze zelf ook te overlijden op 23-jarige leeftijd. Op deze manier komt dus Wybranda State in het bezit van haar man Tjaard van Aylva, die er waarschijnlijk vanaf het trouwen in ongeveer 1663 op woonde. Aan het einde van de 17e eeuw heeft Tjaard van Aylva al vele boerderijen in bezit, waaronder dus in Schettens, wat dus te verklaren is uit deze voorgeschiedenis. Dit waren o.a. stem 4 (nu Van Osingaweg 45), stem 15 (nu Van Osingaweg 1) en tenslotte Aylva State op Filens, nu Filenserwei 6.

Doordat de vader van Tjaard, Ulbe Hobbes, op de zeer jonge leeftijd van 35 jaar kwam te overlijden, was er een Aylva-loze grietmans periode van zo'n 20 jaar in Wonseradeel. Taco van Cammingha (1652-1664) en Upco van Burmania (1664-1673) waren gedurende deze jaren dus grietman alhier.

Hierna, dus in 1673, was de tijd rijp voor Tjaard Ulbes om deze gewilde functie te bekleden.

Wordt vervolgd...


André A. Buwalda
e-mail: fam.aabuwalda@home.nl
HOMEPAGE: www.andrebuwalda.nl

.