Historie Schettens - Longerhouw

deel 11: Romeinse cijfers

Allereerst even een correctie; onlangs werd ik door een alerte inwoner geattendeerd op een fout in mijn vorige bijdrage. Bij de uitleg v/d romeinse cijfers van Jel Heerema stond als overlijdensjaartal 1559. Dit was een schrijffout. Als noot bij het artikel van dhr. Ligtenberg had ik trouwens ook 1569 gezet, omdat die meende dat het 1562 was. Het enige goede jaartal is dus 1569.

De discusssie maakte echter meer los en zie hier een schriftelijk vervolg.

Nader onderzoek leerde dat er meerdere schrijfwijzen zijn van bepaalde jaartallen. Te beginnen bij 1955. Dit kun je schrijven als MCMLV, maar ook als MDCCCCCLV.

Het overlijdensjaar van Jel Heerema 1569 kun je dus schrijven als:
MCCCCCLXIX
MDLXIX

Echter voor de beeldhouwers die de vele grafzerken dus van de belangrijke data moesten voorzien was de 1e vorm waarschijnlijk te lang in verband met de beperkte ruimte. Men moest immers ook nog de vele titels erbij zetten zoals edele, jonckheer, manhaften, erentphesten.....
Waarom dan de 2e variant niet werd gebruikt is mij nog niet duidelijk. In elk geval kozen ze voor een variant op de eerste schrijfwijze waarbij de 5 C's werden afgekort d.m.v. Vc.  De 'kleine' c stond dan hoog geplaatst, zoals wij bv.  M ² schrijven.

Op deze manier werden vele zerken van Benedictus Gerbrants en Vincent Lucas, de twee belangrijkste renaissance-beeldhouwers, van jaartallen voorzien. Dat ze kozen voor de romeinse cijfers is natuurlijk vrij logisch, daar de hele renaissance gebaseerd was op de 'revival' van de glorieuze eeuwen die Rome beleefde enkele eeuwen voor en na het begin van de jaartelling. Europa was later (ong. 1200 en later) op de Arabische cijfers overgegaan, die wij nu nog steeds gebruiken (1,2, 3 etc.)
Na ong. 1550 gingen bovengenoemde beeldhouwers over op Arabische cijfers, en zodoende komen we beide schrijfwijzen op grafzerken tegen. Een leuk overgangsvoorbeeld is de zerk van Rijoerd Feitsma en Tiemck Eminga in Deinum. Wanneer Tiemck overlijdt in 1529 komt dat keurig in romeinse cijfers (MVcXXIX). Echter Rijoerd houdt het wat langer uit en overlijdt tenslotte pas in 1556. Laat genoeg om, opnieuw, naar de nieuwste mode Arabische cijfers te gebruiken.

Echter in kunstuitingen van o.a. gebouwen bleef de romeinse invloed aanwezig. Zo werd de zgn. 'gloriette' in de tuin van paleis Schönbrunn te Wenen voorzien van een romeins jaartal van stichting, nml. 

( I ) I ) C C L X X V

In eerste instantie ziet dit er ingewikkeld uit, maar het blijkt vrij simpel. De ( I ) moet je lezen als een sierlijke M en hetzelfde geldt voor I ) , die een D voorstelt. Zo gelezen staat er dus MDCCLXXV, wat voor 1775 staat.

Aldus hebben we in beide Hervormde kerken te Schettens en Longerhouw de aanwezigheid van romeinse cijfers. In Schettens zoals de hierboven beschreven zerk en in Longerhouw hebben we achterop het 10-geboden bord ANNO M.D.C.C.L.X.II. staan, zoals beschreven in deel 1 van deze historie-reeks.   

V c was niet de enige gebruikte afkorting van de steenhouwers. Zo werden bepaalde maanden ook regelmatig afgekort. Het gaat hier dan om de maanden, die van een cijfer zijn afgeleid: september (sept=7), oktober (okt=8), november (nov=9) en december (dec=10). Was iemand in september overleden, dan werd dit soms als 7ber geschreven. Oktober werd dan 8ber, etc.

Nu valt ons meteen op dat september bij ons de 9e maand is van de 12 maanden en oktober dus de tiende, etc. Dit verschil is als volgt te verklaren. De kalenderindeling van 365 dagen en om de 4 jaar een schrikkeljaar werd voor het eerst ingevoerd door Julius Ceasar in 46 voor Chr. Naar hem heet deze kalender 'Juliaanse kalender'.
Het nieuwjaar begon op 1 maart, de eerste maand dus en de laatste maand was febuari, de twaalfde. Twee maanden heetten anders dan nu: Quinctilis (Quince=5), Sextilis (Sex=6). Deze twee maanden werden door de bekende keizer Augustus veranderd in resp. Juli en Augustus. Juli werd dus vernoemd naar zijn oud-oom Julius Ceaser en Augustus naar hem zelf.

In 1582 wijzigde Paus Gregorius XIII in 1582 de kalender ingrijpend, waardoor onze huidige kalendertelling de 'Gregoriaanse kalender' heet. Zo liet hij het begin van het jaar nu op 1 januari vallen. Hierdoor komt het dus dat september niet de 7e maar de 9e maand is. Overigens ging onze provincie pas op 31 december 1700 over op de Gregoriaanse jaartelling.

André A. Buwalda
Ao MMI, de XXV februaris
fam.aabuwalda@home.nl