Historie Schettens - Longerhouw

deel 108: Tolhuis (I)


Een heel bijzonder huis in onze dorpen is het Tolhuis aan de Marnedijk. Waarschijnlijk weten een aantal inwoners niet welk huis hiermee bedoeld wordt, dus voor diegenen zal bijgaande foto duidelijkheid verschaffen.

In 1854 werd de weg van Bolsward naar Harlingen met grind verhard; tot die tijd was het waarschijnlijk een onverharde weg welke na regen in een soort modderpoel veranderde. Men mag overigens niet vergeten dat in die tijd vervoer over het water vaak de enigste manier was om ergens te komen.

Dat veranderde allemaal met de aanleg van wegen en spoorwegen, welke in die tijd een grote vlucht nam. De huidige rijksweg waarover we nu naar Bolsward rijden, was er toen echter nog lang niet. Dit zgn. derde wegvak van de Rijksweg 43 werd namelijk op 12 december 1940 officieel geopend en in het Scheepsvaartmuseum te Sneek wordt nog de zilveren schaar bewaard met hierop een aantal herinnerings-schildjes mbt deze gebeurtenissen. De snelweg ernaast werd pas na 1973 aangelegd, want van dat jaar dateert het viaduct tussen Schettens en Longerhouw.

Het was dus de bestaande oude Marnedijk die verhard werd. Deze zeer oude dijk, ooit aangelegd om de inwoners tegen de zeeslenk 'De Marne' te beschermen, was voor een groot deel in het bezit van de Hervormde kerk van Schettens. Eeuwenlang was de kerk (lees de inwoners) van Schettens verantwoordelijk geweest voor het instandhouden, repareren en verhogen van deze dijk. Echter het belang als waterkering van de marnedijk was in de 19e eeuw grotendeels verdwenen.

We komen dan ook in 1854 de volgende inkomstenpost tegen in het Schettenser kerkeboek:

Ontvangen van de Gemeentebesturen van Wonseradeel, Harlingen en Bolsward eene som van Eenduizend tweehondert guldens wegens overdragt van de marnedijk aan die Gemeenten voorden aanleg van den Grindweg strekkende dit gedeelte dijk vanaf de Jurisdictie van Bolsward tot aan de Thymsterhomeij    1200,--

Opvallend is dat de kerk het bedrag ontving van de drie Gemeentebesturen, die dus samenwerkten in dit voor die tijd grote project. Het Schettenser deel van de marnedeijk begon dus bij de gemeentegrens met Bolsward en liep tot de 'Thymsterhomei', een paal bij de boerderij met de naam De Thym. Nog steeds heet deze boerderij zo, waar tot voor kort Duttje Reitsma woonde en die officieel onder de jurisdictie van  het dorp Witmarsum valt.

De grote kosten van de aanleg van de kunstweg moesten echter wel door de gemeentes terugverdiend worden. De centrale overheid, die nogal liberaal was, regelde dit soort aangelegenheden toen nog niet. Het was daarom dat er op de gemeentegrens tussen Bolsward en Wunseradiel een tolhuis verrees, met over de weg waarschijnlijk een slagboom. Iedereen die dan passeerde moest vanaf toen tol betalen bij het passeren ervan. Het is van Burgwerd bekend dat er verschillende tarieven waren voor bijvoorbeeld personen, schapen, vee en paarden.

Op 12 mei 1856 (alde maaie, de dag dat arbeiders vaak bij hun nieuwe baas begonnen), betrokken Wybren Piers Meyer en
Corneliske Jans Dijkstra uit Tjerkwerd als eersten het gloednieuwe Tolhuis. Wybren staat dan ook bij het bevolkingsregister ingeschreven met het beroep 'tolgaarder'. Exact twee jaar later hielden ze het voor gezien en vertrokken ze naar Exmorra. Zo onstond er een lange lijst van bewoners van dit huis.

Ook opvallend is dat dit nieuwe huis door de gemeente Wonseradeel werd ingedeeld bij het dorp Longerhouw ! Het werd huisnummer 13, want een paar jaar eerder bouwde timmerman Roedema aldaar zijn nieuwe woning, welke nummer 12 had gekregen. In die tijd kregen nieuwe woningen in een dorp, waar ze ook gebouwd werden, simpelweg een volgnummer van de gemeente toegewezen. Pas bij de gemeentelijke herindeling van 1947 kwam het tolhuis bij Schettens en kreeg toen, heel toevallig, het adres Marnedijk 13 (!) toegewezen. Schettens deed toen goede zaken, want ook Filens (fam. Van Gosliga) behoort sindsdien bij Schettens.

LC 30-6-1885
Aanbesteding
De Commissie van Beheer over den Kunstweg Bolsward-Harlingen zal aanbesteden:
a. het uitvoeren van eenige timmerwerken aan het Tolhuis onder Longerhouw.
Het maken van houten vleugels nevens de Brug de Harkezijl onder Witmarsum.
b. Het uitvoeren van verschillende verwerswerken aan genoemd Tolhuis, eenige bruggen, Wegwijzers enz.
Bestekken voor a en b afzonderlijk, zijn op franco aanvrage gratis verkrijgbaar bij den Secretaris K.H. Laagland te Bolsward.
Inlichtingen geeft den opzigter J. van Reenen te Arum, die aanwijzing zal doen Donderdag 2 Julij a.s. , 's namiddags 1 uur, te beginnen aan het Tolhuis onder Longerhouw.

Uit deze advertentie in de Leeuwarder Courant, blijkt dat de 3 gemeentes het praktische onderhoud van deze weg in handen hadden gegeven van een Commissie van Beheer. Opzichter Jan van Reenen kennen we nog goed van het ontwerp van de huidige Schettenser toren uit 1877. Ook bij diverse overige bouwwerkzaamheden schakelden de kerkvoogden alhier hem in.


André A. Buwalda
e-mail: fam.aabuwalda@home.nl
HOMEPAGE: http://historie.buwalda.nl (zonder www)