Historie Schettens - Longerhouw

deel 8: Benedictus Gerbrants


Een Rembrant in Schettens?

Zo zou je een artikel kunnen beginnen om meteen de aandacht van de lezer te krijgen, want zulke namen zijn bekend en hebben een grote faam. Jammer dat de naam Benedictus Gerbrants deze bekendheid niet heeft bij de meeste mensen. Hij verdient dit namelijk wel, want hij is degene geweest die de 'renaissance' hier grote bekendheid gaf in de vorm van grafzerken. Door zijn grote productie op dit gebied, vanaf 1535 tot 1572, heeft hij veel werk achtergelaten die wij heden nog steeds kunnen bewonderen in kerken. In de Hervormde kerk te Schettens ligt één van zijn latere meesterwerken, in 1554 gemaakt voor de grietman van Wonseradeel Seerp van Osinga en zijn vrouw Jel van Heerema.

Sinds eeuwen is het de gewoonte van de rijkere mensen geweest om in de kerk begraven te worden. Natuurlijk moest ook hier weer onderscheid gemaakt worden tussen de 'gewone rijken' en 'zeer rijken'. Dit leidde tot de aanschaf van zeer kostbare grafzerken gemaakt door steeds betere kunstenaars. Net als nu nog steeds het geval is, uitte de laatste mode/trend zich in het uiterlijk van de grafzerk. Vooral toen in de 15e eeuw het glorieuze verleden van Italie (Rome) opnieuw in de belangstelling kwam, zette deze trend zich door in heel Europa en kwam langzaam aan in de plaats van de Gotiek. De kunstenaars hielden dit natuurlijk goed bij en waren de eersten die zich hierdoor lieten beïnvloeden. In Franeker en Leeuwarden bevond zich in de 16e eeuw een centrum op het gebied van grafzerk-beeldhouwers. Waarschijnlijk was het één familie die dit van vader op zoon doorgaf. Zij kregen al gauw een enorme bekendheid onder de elite en die konden het zich dan ook veroorloven enorme bedragen uit te geven aan een grafsteen op hun laatste rustplaats. Het zijn dan ook alleen de zeer rijken die zich meldden bij deze steenhouwerfamilie, zoals ook nu nog weinig mensen zich een Rembrant kunnen veroorloven.....
Natuurlijk kwamen er al gauw meerdere kunstenaars die zich op de Renaissance toelegden, maar Benedictus Gerbrants blijft degene die de Renaissance voor het eerst doorvoerde in Friesland en zelfs in heel Nederland !!

Heel interessant is dan ook dat de mooiste grafzerken uit deze tijd (de 16e eeuw) in de provincie Friesland liggen. Nergens anders in Nederland liggen zoveel en zulke mooie voorbeelden van grafzerken. In alle studies en publicaties over dit onderwerp komen dan ook de Friese grafstenen naar voren. Bijna altijd worden dan ook de grafstenen in Schettens vermeld, omdat in onze Hervormde kerk een hele rij, nog grotendeels intacte en weinig versleten, grafzerken liggen in het middenpad. Beschermd door houten vlonders voor de stoelen, hebben ze de eeuwen doorstaan. Dezelfde vlonders onthouden ons echter het zicht op deze 'schat'. Hopelijk komt hiervoor binnenkort een oplossing.

Dat de kunstenaars zich zelf ook zagen als kunstenaars, blijkt uit het feit dat ze hun 'producten' signeerden met meestal hun initialen en meestal het jaartal van het gereedkomen van de grafsteen. Latere kunstenaars zetten soms zelfs hun volledige naam op de grafsteen waarvan ook in Schettens een van de mooiste voorbeelden ligt: namelijk de grafsteen van Sybrand van Osinga, gemaakt door Pieter Claes Antiek in 1621.
Deze kunstenaar had dan ook een schitterend stuk vakwerk afgeleverd waar hij heel zelfbewust zijn naam op zette. In die tijd zullen ze dan ook een grote naamsbekendheid hebben gehad. Toch is van al deze kunstenaars bitter weinig bekend.

Van onze Benedictus waren tot 1958 alleen maar z'n initialen B.G. bekend, totdat W. Dolk in het genealogysk jierboekje van dat jaar hem herkende als Benedictus Gerbrants. Waarschijnlijk is hij geboren in 1515 en overleden in 1572 of '73.

Een overzicht van zijn familie zal ik een volgende keer plaatsen.

Op mijn homepage heb ik een overzicht geplaatst van al zijn bekende grafzerken. Op deze lijst staan behalve de namen van Seerp Osinga en Jel van Heerema, ook veel namen uit hun voorgeslacht, zoals Van Dekama, van Heerema. Dit verschijnsel deed zich veelvuldig voor, want ook twee andere Osinga-zerken in Schettens werden gemaakt door dezelfde persoon, in dit geval Pieter Claes.

De steen van Seerp van Osinga is de tweede steen vanaf de ingang v/d kerk. Seerp overleed  op 1 november 1551, maar pas in 1554 kwam zijn grafsteen gereed, waarvoor zijn vrouw, Jel Sijbrensdr. van Herema, waarschijnlijk de opdracht had gegeven. Zij overleed op 4 november 1569. Beide namen staan vermeld op het randschrift van de zerk in zogenaamde Gotische minuskels. Dit zeer moeilijk leesbare handschrift was nog een overblijfsel uit de vorige Gotische periode. Alle andere grafstenen in Schettens zijn geschreven in Romeinse kapitelen, wat iedereen goed kan lezen. Een ander goed voorbeeld dat Benedictus midden in een overgangsperiode zat tussen gotiek en renaissance en waar hij van beide stijlen gebruik maakte, is de zogenaamde 'vierpas'. Dit zijn de hoekversieringen op de steen. Op de steen van Seerp zijn deze gevuld met wapenkwartieren.

Als je nu langs de grafzerken loopt naar de preekstoel toe, zie je in drie etappes de Renaissance in volle bloei komen. Bij de eerste stap, de Benedictus zerk, komt het enigszins aarzelend op gang met nog sterke Gotische trekken. De volgende zerk van Jancke van Osinga (door Pieter Claes) zijn de Gotische kenmerken verdwenen. Bij de derde zerk van Sybrandt van Osinga (waar het echtpaar ten voeten uit is afgebeeld), ook door Pieter Claes (Antiek), zijn alle Renaissance-registers opengetrokken. Dan zijn we inmiddels ook 67 jaar verder.


André A. Buwalda
E-mail: fam.aabuwalda@home.nl
Homepage: http://www.andrebuwalda.nl
Tel.: 0517-532558