Hervormde kerk te Longerhouw

De middeleeuwse mozaiekvloer van Longerhouw

In december 1985 werden tijdens het verlagen en vernieuwen van de vloeren in schip en koor van de Ned.Herv. Kerk resten van een in de 14-de eeuw te dateren tegelvloer gevonden. Vooral in het koorgedeelte kwamen de belangrijkste resten te voorschijn.

 

De tegelvloer hier bestond uit kleine vierkante, driehoekige en langwerpig-rechthoekige, roodgebakken tegeltjes, die aan de bovenzijde van een glazuurlaag in de kleuren geel, groen, roodbruin en zwartbruin waren voorzien en in een mozaiekpatroon rondom grotere tegels waren gelegd. De formaten van de kleine tegeltjes zijn o.m. 6x6, 8x4 en 5x3 cm bij een dikte van ongeveer 2 cm.
De grotere tegels zijn ook roodgebakken en meten o.m. 17x17, 12x12 en 9,5x9,5 cm. Op de grotere tegels zijn in zgn. sgrfitto-techniek figuren van gele slib aangebracht. De voornaamste zijn: een zittende adelaar in zijaanzicht, een hert, een lelie, een ridder, een rozet en een aanziend gelaat.

In deze figuren mogen we vrijwel zeker Christelijke symbolen en wellicht een Bijbelse en Christelijk-mythologische figuren zien. De adelaar verbeeldt mogelijk de evangelist Johannes, het hert symboliseert o.a. het verlangen naar Christus en de boom des levens, de lelie de zuiver - (kuis)heid  en de barmhartigheid, de ridder misschien St. Joris, de rozet het bloed der martelaren, terwijl de aanziende kop waarschijnlijk het gelaat van Christus verbeeldt.

Ook de plaats van het vloergedeelte, waarin deze figuren voorkomen is een bijzondere en daarom zal het met extra zorg en met speciale bedoelingen zijn samengesteld. Het bevindt zich nl. ten noorden van het altaar, warvan het basement nog aanwezig is, dus naast het in de Rooms-Katholieke eredienst voornaamste "meubelstuk". Hieraan werden immers de heilige handelingen van o.m. het tonen van Christus' lichaam en Zijn bloed aan de gelovigen verricht, terwijl de priester hieraan ook zijn gebeden van de aanbidding opdroeg.

Ook aan de zuidzijde van het altaar moet zich een dergelijk vloergedeelte hebben bevonden, getuige de mortellaag die hier nog als ondergrond aanwezig was.

In totaal zijn vijf mozaiekfragmenten aangetroffen, behalve het grote stuk in het koor vier kleine gedeelten vlak voor de trede (opgang)  naar het koor. Ook de kleine fragmenten bestonden uit de kleine formaten tegeltjes met dezelfde glazuurkleuren, vlak voor het midden van het koor had het fragment ook een grote tegel in het centrum. Hierop stonden ook leliemotieven. Behalve een rechthoekig patroon waren in de kleinere fragmenten ook sporen van een boogvormig patroon zichtbaar.

Het mag als een grote zeldzaamheid worden beschouwd, dat een zo groot stuk mozaiekvloer uit de middeleeuwen, als nu in het koor aanwezig is, is teruggevonden. Uit andere kerken in Friesland (Exmorra, Rinsumageest, Wijnaldum, Bergum en Dokkum) kennen we ook fragmenten, maar ze waren veel kleiner (behalve in Dokkum) en zijn niet teruggelegd.

Tegels in de kerk van Exmorra (aan de noordwand)

De meeste van dergelijke vloeren zullen tijdens de Reformatie met opzet zijn verwijderd of vernield, terwijl er ook vele door de latere begravingen in de kerken verdwenen. Sporen van dergelijke vernielende begravingen  waren ook in Longerhouw duidelijk te zien, maar gelukkig was daar in het koor niet begraven. Wel had men de vloer met een laag puin en modder en latere tegelvloeren overdekt, zodat deze "Paapse" uitingen van het geloof aan het zicht werden onttrokken. Nu zijn we er heel gelukkig mee.

Over de herkomst van de vloertegels tasten we nog in het duister. Hoewel we ook aan Franse produkten moeten denken, is makelij in Friesland zeker niet uitgesloten. Diverse Friese kloosters hadden immers steen- en pannebakkerijen in beheer, waar ook vloertegels werden gemaakt. Kregen deze misschien ook de opdracht dergelijke verfijnde vloeren te maken ? Hoe dit ook zij, Longerhouw mag zich erop beroemen een stukje heiligheid uit de Middeleeuwen te bezitten dat er zijn mag !

Leeuwarden, september 1988
G. Elzinga


In febr. 2004 is bij de  restauratie van de Hervormde kerk te Oosterbierum ook een groot gedeelte van zo'n vloer teruggevonden. (zie ook artikel in archief)